اشاره

 گزيده هاي زادسپرم جایگاه برجسته ای در ادبيات پهلوي دارد. تحقيق درباره گزيده ها و به طور كلي آثار زرتشتي جذابيت خاصي نسبت به كتب اديان ديگر دارد، زيرا در اين آثار مي توان ردپاي برخي عقايد و سنت هايي كه هنوز در ايران جاريست پيدا كرد و با طرز انديشه و مشي نياكان آشنا شد.

مطلب ذیل مقدمه ای بر پژوهشی است که در سال1386 با عنوان "نکاتی درباره گزیده های زادسپرم" برای درس "ادیان ایران پیش از اسلام" تقدیم سرکار خانم ژاله آموزگار استاد برجسته ایران شناسی شده است.

درباره نويسنده

زادسپرم پسرگشن جم از عالمان بنام زردشتي در سده سوم هجري است. وي از خانواده اي روحاني متولد شد. پدرش پيشواي زرتشتيان بود. زادسپرم مقام هيربد يا هيربد نيمروز داشت. وي در سرخس و سيرجان اقامت داشته است و آن چنان كه از نامه هاي منوچهر برادر سنتگرای وی بر مي آيد  ديدگاه هاي متجددانه و اصلاحگرانه وي درباره مراسم تطهير برشنوم موجب اعتراض گروهي از زرتشتيان  شده است. زادسپرم بر آن بود كه اين مراسم باید ساده تر از آن كه در ونديداد آمده است اجرا شود.(تفضلي/ تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، 151 و 150)

البته رويكردهاي نوگرايانه وي منحصر به بخش سنتها نبوده است بلكه آن چنانكه زنر اشاره مي كند و از فحواي مطالب او در گزيده ها بر مي آيد وي حتي در زمينه اعتقادات نيز صرفاً به عقايد رايج توجه نداشته بلكه با رويكردي وسيعتر به تحليل و توصيف آموز هاي اين دين مي پرداخته است.

چنانكه در ادامه مقاله بررسي خواهد شد گرايشات زرواني وي و همچنين رويكرد رمزي و تأويلي كه درباره تاريخ دين و زندگي زرتشت داشته است حاكي از اين است كه نوآوريها و تسامح ويژگي اساسي انديشه زادسپرم بوده و وسعت ديدگاه اش وي را از هم عصران متمايز مي كرده است. زادسپرم رساله هاي ديگري تحت عنوان خلاصه اي در انواع تخمه ها (نژادها)(تفضلي/ 9 و 148) و«ابر نموداري يزشن» (راشد محصل ، پيشگفتار/4) تأليف كرده كه از آن اثري بر جا نيست.

به هر حال زادسپرم نماينده اصلاحگراني است كه با تسامح قابل ملاحظه به دين و آيين نگاه مي كردند  و به همين دليل در جامعه زرتشتي مجال بروز كمتري داشته اند. اما اگر سنت گرايان با رويكردهاي آنان موافقت داشتند شايد دين زرتشت دوام و توسعه بيشتري مي يافت.

درباره كتاب

رساله زادسپرم از كتب مهم ديني به زبان پهلوي است كه آنرا مي توان در ذيل متون تأليفي بر اساس زند اوستا جاي داد. اين كتاب از مراجع مهم براي شناخت دين زرتشتي و مورد رجوع و استفاده ايران شناسان و زرتشتي شناسان است به ويژه اينكه بسياري از تفكرات زرواني كه اكنون نشانه هاي كمي از آن برجاي مانده در اين كتاب قابل شناسايي و ردگيري است.

موضوعات متنوع اين كتاب در چهاربخش آمده است. بخش اول سه فصل را در بردارد كه در فصل نخست با توصيفي از اورمزد كه منشأ خير است و اهريمن كه منشأ شر است آغاز شده و آنگاه به آفرينش موجودات مينوي و گيتي مي پردازد. در فصل دوم حمله اهريمن به پيش نمونه هاي موجودات هفتگانه يعني آسمان ، آب، زمين، گياه، گاو يكتا آفريده، كيومرث و آلوده شرح شده است.

در فصل سوم ستيز ايزدان گوناگون و حاميان آفريدگان فوق به اهريمن و آفرينش موجودات اورمزدي از پيش نمونه ها، طبقه بندي گياهان و جانوران و انواع آنها آمده است. مطالب اين بخش شبيه مطالب بند هش و حاكي از اين است كه منابع آنها يكسان بوده است. اما درگزيده ها بر خلاف بند هش، تكرار مطالب كمتر به چشم مي خورد، شايد از آن جهت كه نويسنده گزيده ها يك نفر است.

موضوع اصلي بخش دوم كه فصل هاي 4 تا 28 را در بر مي گيرد ، تاريخ «دين» است و فصول آن درباره آمدن دين و زندگي زرتشت است كه با بخشهايي از دينكرد شباهت دارد. در اين بخش كوششي كه علماي زرتشتي در تطبيق نام هاي جغرافياي شرق ايران با آذربايجان داشته اند قابل توجه است.

فصل 27 درباره پنج خوي و ده اندرزي است كه همه اندرزهاي ديني بدان پيوسته است كه با تفاوتهايي در كتاب متون پهلوي آمده است. فصل 28 درباره تقسيمات اوستاي دوره ساساني است و مطالب آن با فصل اول كتاب هشتم دينكرد مشابهت دارد.

بخش سوم شامل دو فصل (29 و30) درباره تركيب آدميان از تن و جان و روان و چگونگي وظايف اندام هاي داخلي بدن مانند قلب، جگر، معده و رگ هاست. در اين فصول سنت ها و روايات دين زرتشت كه تأثيراتي از نجوم بابلي و فلسفه و پزشكي يوناني پذيرفته با هم در آميخته است. اين دو فصل از نظر در برداشتن مطالب پزشكي دوره ساساني، كه در كتب پهلوي ديگري نيامده، از اهميت خاصي برخوردار است.

به مناسبت بحث درباره روان و جنبه هاي گوناگون آن و تجلي روان در دوازده شكل، مانند موجودي به شكل مرد و زن و آب و گياه، در فصل 30 (بند 49 به بعد)، در فصل 31 بار ديگر از موضوع «موجودي به شكل مرد و دوشيزه» سخن رفته است كه در صورتي كه شخص در گذشته نيكوكار باشد او را به بهشت رهنمون مي شوند و وي به بهشت مي رود و در غير اينصورت به دوزخ مي افتد.

تجلي اعمال نيك يا ديدن به اشكال گوناگون با تفضيل بيشتري در در بند هش نيز آمده است . فصل 32  اشاره كوتاهي به اعمال جمشيد و فريدون و گرشاسب شده است و در فصل 33 درباره رادي فرشوشتر مشاور گشتاسب، مطلب كوتاهي آمده است.

بخش چهارم (فصل 34 و 35) درباره حوادث پايان جهان و رستاخيز است كه به علت افتادگي نسخه ها ناقص مانده است. در فصل 35 اهميت خاصي به عدد هفت و دوازده داده شده است.(تفضلي/ 145 تا 149)

زادسپرم علاوه بر دام دادنسك به منابع ديگر نيز استناد كرده است همانندگاهان، «كتاب پيشينيان» كتابي درباره «نماد يَزشن» و «سپندنَسك». اين كتاب كه سه نسخه ازآن در دست است را آقاي محمد تقي راشد محصل با عنوان «وزيدگي هاي زادسپرم» بر اساس متن پهلويِ ويراسته «انكلساريا» به فارسي برگردانده و همراه با متن پهلوي آن و آوانويسی و يادداشتهاي سودمند پژوهيده است.(راشد محصل، پيشگفتار/ 3 تا 6)