آثار، اسناد و کتیبه های تاریخی بَرزُک
مقدمه
کاشان، از جمله مناطق باستانی ایران است که قدمت آثار بر جای مانده در آن به هزاران سال پیش میرسد. در این منطقه، دهها اثر مهم تاریخی از هزارههای پیش از میلاد تا دورۀ ساسانی بر جای مانده است. یکی از مناطق مهم این خطه، منطقۀ کوهستانی آن است که در آن، آثار باشکوه معماری از دورههای مختلف به یادگار مانده است. مهمترین مراکز تاریخی و فرهنگی کوهستان کاشان عبارتاند از: شهرهای نطنز، برزک، نیاسر، قمصر و آبادیهای قهرود، مرق و مشهد اردهال. وجود آثار تاریخی در این مناطق، یادآور دوران پررونق و سابقۀ درخشان تاریخی در آنهاست.
در این میان، شهر برزک از جمله شهرهای مهمی است که علیرغم اهمیت تاریخی و وجود آثار مهم تاریخی در این خطه، کمتر مورد توجه بوده و پژوهش درخوری دربارۀ تاریخ آن صورت نگرفته و در پژوهشهای انجام شده نیز، حق مطلب ادا نشده است. در نزدیکی برزک و در مناطقی مانند نیاسر، مرق و قلعه ترشک، آثار متعدد تاریخی از دورۀ هخامنشی تا ساسانی یافت شده است. در این میان، میتوان به کشف گنجینهای از مسکوکات اواخر دورۀ هخامنشی در مرق، وجود آتشکدۀ نیاسر از دورۀ ساسانی و غار سوراخ ریس اشاره کرد.
یکی از مهمترین آثار موجود در پیش از اسلام در برزک، آثار موجود در قلعه ترشک در کوه ترشک واقع بین برزک و مرق است که در آن، آثار مهمی از دورۀ ساسانی از جمله نقوش و خطوط پهلوی و استحکامات و سازههایی که در دوران اسلامی بهویژه دورۀ سلجوقی نیز به کار میرفته است، به چشم میخورد.
بنا بر اشارات موجود در کتاب تاریخ قم (تألیف 378 هجری) و دیگر کتب تاریخی، منطقۀ کوهستانی غرب و شمال غربی کاشان، جزو مناطق تاریخی و فرهنگی کاشان و قم محسوب میشده است؛ حتی مکان هایی مانند اردهال و آبادیهای اطراف آن از موقعیتی قدسی برخودار بوده است. (تاريخ قم، ص97 و100؛ نیز ر.ک: جغرافياي تاريخي منطقة كاشان در تاريخ قم، ص92 و 93) این موقعیت مقدس در دورۀ اسلامی باعث به وجود آمدن احادیثی دربارۀ اهمیت این منطقه شده است. به بیان دیگر، این منطقه هم در دوران ساسانی و هم دوران اسلامی، از اهمیت فرهنگی و آیینی ویژهای برخوردار بوده است. در این میان، میتوان به برپایی مراسم قالیشویان اشاره کرد که گرچه مبتنی بر باوری اسلامی است، در آن صبغه و سابقۀ ایرانی کاملاً مشهود و هویداست.
نشانه هایی از تاریخ پیش از اسلام برزک
به دلیل فقدان مدارک مکتوب برای بررسی تاریخ برزک پیش از دورۀ اسلامی، باید به نشانهها و آثار موجود در منطقه رفت. یکی از این نشانهها، باورها و آیینها و نامهای باستانی در برزک است که ما را به سابقۀ تاریخی این شهر در دوران پیش از اسلام رهنمون میکند.
الف. شواهد فرهنگی
1. زبان:
گویش مردم برزک مانند بسیاری از شهرها و آبادیهای منطقۀ کاشان، بازمانده از زبان پهلوی است که خود بر جای مانده از زبان ایران اشکانی و هخامنشی است. (ر.ك: برزك نگين كوهستان، ص185ـ261)1
2. نامهای ایرانی:
بسیاری از مکانهای موجود در برزک، دارای نامهای ایرانی است که به نظر میرسد این نامها در دوران پیش از اسلام بر این اماکن گذاشته شده است. از این میان، میتوان به نامهایی چون «مهری» و «قباد» اشاره کرد که به نوبتهای آبیاری در برزک اطلاق میشود. (همان، ص32)
3. آیینها و باورها و اساطیر بومی برزک:
در بسیاری از باورها و آیینهای کنونی، صبغۀ ایرانی پیداست، اما برخی از این آیینها ساختاری کاملاً ایرانی دارند و به نظر میرسد که به همان صورت اصیل بر جای ماندهاند. وجود برخی از این آیینها در برزک، نشان دهندۀ سابقۀ باستانی این منطقه در ایران پیش از اسلام است. از جملۀ این رسوم، قربانی گاو بر سر چشمه به هنگام خشکسالی است؛ به این ترتیب که مردم به کمک یکدیگر گاوی را تهیه و با پارچهای سبز آذین میکنند و ضمن خواندن دعای باران در کنار آب قنات، این حیوان را قربانی میکنند تا خون گاو در آب قنات بریزد، سپس گوشت قربانی را بین مردم تقسیم میکنند. (همان، ص62) بنا بر باورهای ایرانی، قربانی گاو و ریختن خون آن موجب برکتبخشی و باروری و حاصلخیزی زمین میشود؛ این کار به این منظور انجام میگیرد که خون گاو به همۀ زمینها برسد و این برکتبخشی افزون گردد. همچنین ریختن خون گاو در چشمه، باوری ایرانی است که با برکتبخشی آبها و بارانآوری مربوط است. نمونۀ این عمل در روز عید قربان در نیاسر نیز انجام میشود.
4. به نظر میرسد برخی از افسانههای رایج در برزک از اساطیر و افسانههای کهن ایرانی مایه گرفته باشند. از آن میان، میتوان به «قصۀ مرد گازر» اشاره کرد که در کتاب برزک نگین کوهستان بازگو شده است. (همان، ص151-156) وجود نامهای متقابلی مانند «ملک جمشید» و «ملک خورشید»، گرفتار شدن ملک خورشید در چاه، اشتباه ملک خورشید در انتخاب گوسفند سیاه به جای گوسفند سفید و در نتیجه درافتادن به طبقۀ هفتم زیرزمین، اژدهایی که جلو آب قنات را میگیرد و دختر پادشاه را برای خوردن طلب میکند، کشته شدن اژدها توسط ملک خورشید و رهایی آبها و نجات دختر پادشاه، و هفت دیوی که دختری را ربوده بودند، همگی دربردارندۀ عناصر اساطیری و دینی ایران پیش از اسلام است.
ب. شواهد تاریخی
پیش از این به برخی از آثار مهم تاریخی در منطقۀ کوهستان و بخش برزک اشاره کردیم که از جملۀ آنها میتوان آثار بر جای مانده از دورۀ ساسانی تپهـ قلعۀ ترشک در شمال شرقی برزک را نام برد. اثر دیگری که در این باره میتوان مورد اشاره قرار داد، آثار باستانی تپهـ قلعه در داخل بافت مسکونی قدیمی برزک است.
آثار و شواهد بر جای مانده در این قلعه که از دورۀ پیش از اسلام و پس از آن است، نشان میدهد که به احتمال زیاد، این تپه هستۀ اصلی سکونت در این شهر و بر جای مانده از دوران پیش از اسلام است. در این باره البته با قطعیت نمیتوان سخن گفت، اما شواهد موجود در این تپه برای پژوهشگران اطمینانبخش است؛ بنابراین، وجود این آثار در مرکز برزک، نشان دهندۀ سابقۀ سکونت پیش از اسلام در آنجاست. از مجموع این شواهد تاریخی و فرهنگی میتوان گفت که سابقۀ سکونت در برزک به پیش از دوران اسلامی و حداقل به دورۀ ساسانیان میرسد.
برزک در اوایل دورۀ اسلامی
پیشتر به اهمیت منطقۀ کوهستانی کاشان در منابع تاریخی اوایل دورۀ اسلامی از جمله کتابهای تاریخ قم اشاره کردیم. با توجه به وجود سکونت در دورۀ ساسانی در برزک، میتوان به امتداد آن را در اوایل دورۀ اسلامی اذعان کرد، چنانکه وجود وقفنامهها و کتیبههای تاریخی متعدد در دورۀ ایلخانی از اهمیت و آبادی برزک در دورۀ اسلامی و بهویژه دوران سلجوقی و ایلخانی خبر میدهد، اما باشکوهترین دوران ترقی در برزک را باید دورۀ ایلخانی دانست.
از این دوران باشکوه، اسناد بسیار مهمی بر جای مانده است که سه سند آن تاریخدار و مربوط به سالهای 675 و 705 است که اهمیت فراوان دارد. سند اول که سال 675 را نشان میدهد، مربوط به حفر قنات لالالون2 یکی از چهار قنات شهر برزک است. بر روی صخرۀ مشرف بر مظهر قنات لالالون و یا به گفتة اهالی لاهلالون کتیبۀ شکوهمندی به صورت عمودی حک شده که در نوع خود در کاشان بینظیر است و در عین حال از دقت نظر و باریکبینی سازندگان این قنات خبر میدهد. (ر.ک: تصوير شمارة 1 و 2)3
سند دیگر، مربوط به ساخت مسجد جامع است که سال 705 هجری را نشان میدهد. این مسجد یکی از باشکوهترین آثار دورۀ ایلخانی منطقۀ کاشان است که علیرغم تخریب کامل آن، هنوز شکوه و جلال آن در بیش از صد کتیبه و نقش و همچنین درِ دو لنگۀ سالم و نفیس آن قابل شناسایی است.
کتیبۀ دیگر كه تاريخ 705 هجري را نشان میدهد، به ساخت دو مسجد در بخش علیا و سفلای برزک اشاره دارد که نشان میدهد درآن دوران نیز، برزک آبادی بزرگ و مورد توجه بزرگان و صاحبمنصبان و علمای عصر بوده است. (ر.ک: تصوير 3) در واقع، برزک مانند دیگر نقاط باستانی منطقۀ کاشان، یکی از دورههای باشکوه ترقی خود را در دورۀ ایلخانی سپری کرده و جایگاه خاصی را به خود اختصاص داده است.
حفر قنات و ساخت دو مسجد بسیار نفیس در برزک، بازگوی رونق و آبادانی و اهمیت این خطه در دورۀ ایلخانی است و نشان میدهد که این شهر در آن دوران نیز، از آبادیهای مورد توجه و شاخص در میان دیگر آبادیهای منطقه بوده است.
از دوران تیموری در برزک، اسنادی نیامده است، اما کتیبههای متعدد تاریخی از دوران صفوی، زندیه و قاجاری در دست است. علاوه بر آن، اسناد و اخبار بر جای مانده از دوران قاجاری و پهلوی دربارۀ برزک فراوان است، بهویژه آنکه در ماجرای نایب حسین کاشی و پسرانش، برزک یکی از مکانهایی است که بیرحمانه مورد غارت قرار گرفته است.
از دورۀ صفوی، چند اثر تاریخی بر جای مانده است. بر روی صندوق قبر زیارتگاه چهل دختران (امامزاده احمد) کتیبهای نفیس نوشته شده که تاریخ 1113هجری را نشان میدهد. صندوق قبر امامزاده محمود نیز در همین تاریخ ساخته شده است. برخی بر این عقیدهاند زیارتگاه سراجالدین و حمام قدیمی شهر نیز بازمانده از این دوران است. در زیارتگاه سید سراجالدین نیز حدود ده سنگ قبر نفیس از این دوران بر جای مانده که نشانۀ رونق و اعتبار برزک در این دوران است.
به هر حال، توجه سلاطین صفوی به شهر شیعهنشین کاشان در این دوران، تأثیر فراوانی بر رونق و آبادی این منطقه داشته و طبعاً برزک نیز از این قاعده مستثنی نبوده است.
بیشتر نقوش و کتیبههای بر جای مانده از مسجد جامع، متعلق به دوران زندیه است. در کتیبهای که به نام هنرمندان نقاش و نجار و خوشنویس اشاره میکند، تاریخ 1184 هجری قید شده است. در این دوران، مسجد جامع تعمیر اساسی شده و مصالح جدیدی جایگزین آثار فرسوده از دوران ایلخانی شده است.
دو کتیبۀ دیگر نیز از دورۀ قاجاری بر جای مانده که تاریخ 1242 هجری را نشان میدهد. این کتیبه که دربردارندۀ کتیبههای قرآنی و شعر فارسی است، به اتمام بنایی در برزک اشاره دارد. تمام این کتیبهها و نقوش در موزۀ مردمشناسی برزک نگهداری میشود و ما در بخش تاریخی به آنها پرداختهایم.
در تاریخ کاشان از کلانتر ضرابی (تألیف 1387 قمری) نیز در ذکر جغرافیای منطقۀ کاشان، به برزک به عنوان آبادی «معظمۀ معتبرۀ سردسیر، خوش آب و هوا و روحافزا»، در سرحدّ جنوب کاشان اشاره شده است. در این کتاب، سرحدّات کاشان در دورۀ قاجاری به این ترتیب آمده است: سرحدّ جنوبی قریۀ برزک، سرحدّ شمالی مزرعۀ کدیش در دشت کویر بالادست نوشآباد، قریۀ رهق سرحدّ غربی و قریۀ ابوزیدآباد سرحدّ شرقی. (تاریخ کاشان، ص32 و 33) در جای دیگر، ضرابی به صورت جزئیتر به این موضوع پرداخته و از کوه «سنگر قرقچی» در برزک به عنوان منزل بین نراق و جوشقان قالی و سرحدّ کاشان نام برده است. (همان، ص45) در این دوره، برزک از تیول «منشی الممالک» و مشتمل بر یک قنات و دو چشمه بوده، و مزارع تابعۀ آن عبارت بودهاند از: نابر، بیشه، چاله نقر، سیرون، بزمجه، کروس، قاصوره پردریو، ویشنگ و رزه. (همان، ص146)
یکی از اسناد مکتوبی که بیانگر وضعیت جمعیت و اقتصاد و کشاورزی برزک است، کتابچۀ حالات و کیفیت بلده و بلوکات و مزارع دارالمؤمنین کاشان نوشته شده در سال 1296هجری قمری است که نویسندة آن، ضمن پرداختن به کاشان و آبادیهای تابع آن، دربارۀ جمعیت برزک و کشاورزی و مزارع آن مینویسد: «قریۀ برزک از قرّای بزرگ و با روح و صفاست. آب زیاد و اراضی کم دارد. از ابتدا تا انتهای آن یک فرسخ راه است. مشروب از یک قنات و دو چشمه که هر یک سه سنگ مساحی آب دارد، باغات زیاد دارد. فاضلآب او میرود در مزرعۀ نابر که محل چشمۀ راوند است.» همچنین دربارۀ مالیات، جمعیت و مزارع تابعۀ آن مینویسد: «مالیاتـ 1214 تومان؛ نفوسـ 215 خانه- 744 نفر (ذکور: 244 نفر، اناث: 275 نفر، اطفال: 225 نفر).
مزارع تابعه: مزرعۀ نابر، مزرعۀ چاله باقر، مزرعۀ کاه روز، مزرعۀ قاصوره، مزرعۀ ورمال، مزرعۀ بزم چه، مزرعۀ یشبک، مزرعۀ رزه، مزرعۀ بیشه.» (ر.ک: كتابچه...، قمنامه، ص302 و 303)
چنانکه نویسندۀ ناشناس این رساله اشاره میکند، در دوران قاجاری، برزک یکی از آبادیهای بزرگ و معتبر کوهستان کاشان بوده است. نسبت مالیات و خانوار و جمعیت آن در مقایسه با دیگر آبادیهای این منطقه نیز دلالت بر این امر دارد. (ر.ک: همان، ص300ـ317)
اسناد بر جای مانده از دورۀ قاجاری به این سند محدود نمیشود، بلکه در موزۀ مردمشناسی برزک حدود 37 سند وجود دارد که بیشتر آنها از دورۀ قاجاری است. موضوع بیشتر این اسناد، خرید و فروش و واگذاری املاک ارثی است که غالباً در قالب صلحنامه و بیعنامه است. چند عدد از این اسناد نیز، صداق مهریه است. قدیمیترین این اسناد که تاریخ 1292 و 1296هجری قمری را نشان میدهد، حدود 150 سال قدمت دارد.
برزک در غائلۀ نایبیان
یکی از مناطق مورد هجوم در غائلۀ نایب حسین کاشی، آبادی برزک است. ظاهراً برزک و کوهپایۀ اطراف آن به دلیل موقعیت کوهپایهای و دوری از شهر و نزدیکی با مخفیگاههای نایبیان در خنب و دُرّه، جولانگاه این گروه بوده است، اما واقعهای که به عنوان یکی از جنایتهای این گروه از آن یاد میشود، حمله به برزک و کشتن مخالفان خود در این آبادی و دزیدن ذخیرۀ سالیانۀ مردم و ربودن مواشی و چارپایان مردم بینوا بوده است. این امر باعث بروز قحطی در برزک و آواره شدن مردم به اطراف و اکناف و مرگ تعدادی از اهالی بر اثر گرسنگی شده است. منابع تاریخی این واقعه را در صفر سال 1336 قمری ذکر کردهاند.4 (طغان نایبیان، ص284)
از بررسی مجموع منابع بهویژه سه مصاحبۀ انجام شده با شاهدان عینی که در کتاب سیری در تاریخ برزک آمده است و همچنین گزارش ملاعبدالرسول، مشخص میشود که مردم برزک برای رهایی از دست اشرار و یاغیانی که به دستور ماشاءالله خان پسر نایب حسین به غارت روستاها میپرداختند و به بهانههای مختلف باجگیری میکردند و آزار میرساندند، در صدد برآمدند تا با تهیۀ اسلحه و ایجاد سنگر نگهبانی در نقاط مختلف از شهر محافظت کنند. رئیس این گروه جوان بیست و سه سالۀ برزکی، آقا محمود پسر محمد اسماعیل بود که منصب کدخدایی برزک را نیز داشت. ماشاءالله خان نیز که گاهگاهی بر اثر ضعف حاکمان محلی بر اوضاع شهر مسلط میشد (چنانکه گزارشهای تاریخی نشان میدهد) و گاهی تحت تعقیب و گریز و جنگ و جدال با دولتیها بود و گاهی هم به عنوان کلانتر شهر اعمال قدرت میکرد، این دلیری و جسارت برزکیها را برنمیتافت؛ لذا حاکم کاشان را مجبور کرد تا شخص دیگری را کدخدای برزک کند. وی شبانه به طور مخفیانه چند نفر را به برزک فرستاد و آنها محمود برزکی، سردستۀ مدافعان را در بستر خود به طرز وحشیانه و فجیعی به قتل رساندند. ظاهراً سه تن از این جنایتکاران که برزکی بودند، توسط مدافعان شهر کشته میشوند.
با این اوصاف، مدافعان آبادی را در اختیار دارند تا اینکه اشرار در اوایل بهار از چهار طرف به برزک حمله میکنند و مردم، هراسان به زیارت سراجالدین و منزل برخی از علمای آبادی پناه میبرند. مدافعان در ابتدا مقاومت میکنند، اما سرانجام مقاومت آنها در هم میشکند و همگی به جز صفرعلی نوکر آقا محمود مقتول و شخصی دیگر که در کوه مرجنان در محلۀ سردل به جدال با مهاجمان ادامه میدهند، میگریزند. پس از اینکه به این دو نفر امان داده میشود و از کوه پایین میآیند، صفرعلی را ناجوانمردانه میکشند. سپس نایبیان به غارت میپردازند و ذخیرۀ محصولات کشاورزی و دامهای مردم را میدزدند و در مدت یک هفتهای که در برزکاند، حتی درب منازل را میکنند و با خود میبرند و باقیماندۀ محصولات را به اسبهایشان میدهند. این در حالی است که مردم منطقۀ کاشان دچار قحطی و خشکسالی شده بودند و برزک تنها جایی بود که به دلیل ذخیرۀ آذوقه، ظرفیت آن را داشت که از قحطی جان سالم به در ببرد، اما با این غارت وحشیانه، مردم شهر دچار بدبختی و تیرهروزی شدند و بسیاری در آبادیهای دیگر سر به گدایی گذاشتند، در حالی که محصولات و کالاهای آنان در آبادیهای اطراف به زیر قیمت توسط غارتگران فروخته میشد. بنا بر گزارش ملاعبدالرسول، حدود یکصد نفر از اهالی برزک از گرسنگی مردند. (تاریخ اشرار کاشان، ص105) این تعداد مرگ و میر با توجه به قحطی بزرگی که در منطقه شیوع پیدا کرده بود، واقعی و خالی از اغراق مینماید.
شاید به یک سال نکشید که متهمان اصلی این جنایت به سزای عمل خود رسیدند. پس از اینکه مشروطه به استقرار نسبی رسید، در دولت وثوق الدوله نایب حسین و ماشاءالله خان و دیگر سران این گروه، دستگیر و اعدام شدند و غائلۀ نایبیان پس از سالها جنگ و گریز و قتل و غارت پایان یافت و دورهای شگفت از تاریخ این منطقه ورق خورد.
آثار تاریخی
بافت قديم برزك
در کنار طبیعت بکر و زیبا و تنیده در باغها، بافت قديم برزك جذابيت روحنوازی
به شهر داده و زیبایی آن را دو چندان کرده است. فضاسازي منازل اين بافت به طوري طراحي شده است كه تمامي منازل توسط درها و پنجرههاي چوبي به فضاي باز ارتباط دارد. درهاي چوبي در درگاههايي با تاقهاي هلالي و گرد و سكوهايي كه جايگاه استراحت و نشستن ميباشد، به طرزي زيبا از عوامل جوي حفظ گرديده و از نمايي مصفا كه هر گردشگر را به سوي خود جذب مينمايد، برخوردار ميباشد.
كوچهها با عرض 1 تا 2 متر در اطراف ساختمانها به طور خاص و به شكل مارپيچ چرخيده است و تمامي منازل را به آساني با هم ارتباط ميدهد و هيچ كدام از كوچهها بنبست نیست. گذر جوی آب در کوچهها و همجواری آن با باغهای زیبا و چشمنواز، عنصر اساسی ویژۀ باغ شهر برزک است که جلوه و صفای وصفناپذیری دارد. در ملازمت با طبیعت و باغهای فراوان در درههای کوچک و بزرگ داخل شهر، درختهای سر به فلک کشیده و جویهای روان، یادآور شیوۀ «جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ» است.
وجود تپه قلعه در میانۀ بافت تاریخی شهر، جلوۀ خاصی دارد. در دور تا دور این تپه، خانههای قدیمی به صورت پلکانی بنا شده و جلوۀ ویژهای به شهر داده است. در سالهای اخیر با توسعۀ برزک و ایجاد خیابانها و توسعۀ مراکز اداری و خدماتی، ضمن تسهیل قابل ملاحظۀ عبور و مرور در شهر، دسترسی ساکنان بافت و گردشگران به خدمات شهری آسان شده است. در ادامه به معرفی مهمترین عناصر تاریخی برزک میپردازیم.
1. تپه قلعه
تپه قلعه، یک موقعیت مهم طبیعی در شهر برزک است که احتمالاً یادآور اولین استقرار روستانشینی در برزک بازمانده از دوران باستان است. این اثر طبیعی که در ضلع جنوبی شهر و در محلۀ مسجد جامع واقع است، 250 متر طول و 125 متر عرض و بیش از بیست متر ارتفاع دارد. در اضلاع شمالیـ غربی و شرقی، خانههای روستا قرار دارد و در ضلع جنوبی به مزارع محدود میشود. آثار یافته شده در سطح تپه عبارتاند از: یک تنور ایجاد شده در دل کوه، به قطر 70 سانتیمتر که از داخل با گل به ضخامت دو سانتیمتر اندود شده و بعد از احداث از آن استفاده نشده است. این تنور در ضلع جنوبی غربی حفرۀ کوچکی است که که به کانالی دستکن به طول 30 سانتیمتر منتهی میشود.
در سطح تپه، 8 هاون سنگی به قطر تقریبی 17 سانتیمتر در دل کوه ایجاد شده که یکی از آنها در بالاترین سطح کوه به شکل دوقلو ساخته شده است. در این تپه، حفرههایی به وجود آمده که بر اساس گفتۀ اهالی در آن، استخوانهای انسانی وجود داشته که به هنگام احداث پارک از محل خود برداشته شده است. آبراهههای ایجاد شده در دل کوه، همچنین فضای غارمانند در ضلع جنوبی که شاید کنده شده با دست باشد، از جمله آثار موجود در تپه قلعه است که پژوهش در این تپه را ضروری مینماید. (گزارش ثبتی تپه قلعه، 1383)
با توجه به اینکه آثار موجود در این قلعه را از دوران تاریخی و اسلامی تشخیص دادهاند، امکان کاربری آیینی این مکان، بهویژه غار موجود در این تپه در دوران پیش از اسلام وجود دارد. دربارة جزئیات نوع آیینها نمیتوان سخن گفت، اما به نظر میرسد برخی از تأسیسات ایجاد شده، صبغۀ آیینهای زرتشتی دارد. آیا این مکان چیزی مانند گنبد خاموشان و غار موجود در این تپه، استودان (محل ریختن استخوانهای مردگان) بوده است؟ آیا هاونهای طبیعی موجود در این تپه با فشردن ریشۀ گیاه هومه و تهیۀ نوشابههای آیینی ارتباط داشته است؟ آیا این غار با آیینهای پرستش مهر (میترا) مربوط است؟ و به طور کلی، آیا تپه قلعه یک موقعیت مقدس در برزک بوده است؟ پژوهشهای مردمشناختی و باستانشناختی میتواند ما را در پیدا کردن پاسخ این سؤالات یاری کند.
2. حمام محلۀ سَرگاول
از آثار تاریخی دورۀ صفوی، مشتمل بر دو حمام بزرگ و کوچک در محلۀ سرگاول است که در مسیر جادة باغ سعدآباد قرار دارد. از دو حمام بزرگ و کوچک، امروز حمام بزرگ آن مورد استفاده است.
3. زیارتگاه امامزاده احمد (چهل دختران)
در نزد عامۀ مردم برزک از قدیم الایام، این زیارتگاه به چهل دخترون شهرت داشته است. اهالی شهر همانند دیگر نمونههای مشابه، این وجه تسمیه را به غایب شدن چهل دختر در این مکان پس از فرار از دست غارتگران میدانند (ر.ک: برزك نگين كوهستان، ص20) اما به نظر میرسد که این وجه تسمیه به باورهای ایرانی دربارۀ چشمه و آب و ایزد آبها یعنی ناهید مربوط باشد. با توجه به موقعیت آبخیزی برزک و وجود چشمههای متعدد در آن، احتمال وجود چشمه در این مکان در روزگاران گذشته و تقدس آن وجود دارد. این زیارتگاه در کوچۀ بین محلۀ درب زیارت و محلۀ مصلی در کنار درختی کهنسال و تقریباً روبهروی بقعۀ امامزاده محمود (حاج عوض) قرار دارد. طول و عرض بنای این بقعه، حدود 7 متر و ارتفاع آن 5 متر است.
بنای ساختمان این بقعه، یک اتاق مربع شکل است که از مصالح سنگی و طبیعی همگون با بافت قدیم برزک ساخته شده است. در دو ضلع بنا، دو ورودی کوچک وجود دارد که در ورودی اصلی آن دو لنگه درب آهنی تعبیه شده است. ورودی فرعی که به نظر قدیمیتر است، یک لنگه درب چوبی و بر بالای آن، پنجرهای چوبی قرار دارد. پوشش سقف این بنا به صورت تیرچوبی اجرا شده و تزئینات خاصی ندارد. در وسط این بنا و بر روی قبر، صندوق چوبی منبتکاری قرار گرفته است. (ر.ک: پروندههای ثبتی آثار تاریخی برزک)
4. کتیبههای صندوقچۀ روی قبر
این صندوقچۀ قبر که از آثار دورۀ صفوی است، شامل سه نوع کتیبه است که به صورت نسخ قائم الزاویه، ثلث و نسخ نوشته شده است:
1. کتیبۀ صلوات کبیره به خط ثلث که در انتهای آن تاریخ ساخت صندوق بدین ترتیب آمده است: «الهم صلّ علی محمد المصطفی و علی المرتضی و الفاطمة البتول والامامین السبطین الحسن و الحسین و صلِّ علی علیّ زینالعابدین و محمد الباقر و جعفر الصادق و موسی الکاظم و علی بن موسی الرضا و محمد التقی و علی النقی و الحسن العسکری و الحجة القائم الخلف الصالح الامام الهمام التمام المنتظر المظفر المهدی الهادی صاحب هذا الوقت و العصر و الامر والزمان صلوات الله و سلامه علیه و علیهم اجمعین انه اقدم المحبین محمدتقی سنۀ 1113.»
2. کتیبۀ نسخ قائم الزاویه: این کتیبه به صورت قفل علی در هریک از تختههای مربع در دور تا دور صندوق قبر نوشته شده است. به این ترتیب که نام «علی» چهار مرتبه به صورت قرینه در چهار زاویۀ تختۀ مربع نوشته شده و این چهار علی در بخش میانی میانی بر یکدیگر قفل شدهاند. این کتیبهها در درون تختهچوبهایی با نقوش گیاهی و هندسی قاببندی شده است. قفل علی در 92 تخته از 96 تختۀ قاب شده در صندوقچه قرار دارد.
3. در چهار تختۀ مربع باقیمانده، نام بانی و سازندگان این صندوق به این ترتیب آمده است:
در دو تختۀ مربع:
تختۀ اول: «عمل استاد آقابیک ولد استاد نجف جوشقانی سنۀ 1113»
تختۀ چهارم: «عمل استاد مسیح جوشقانی»
تختۀ مربع گوشه صندوقچه: «عابدبن ابن محمد ابن سمیع کشب[؟] صاحب بنای این صندوق» (ر.ک: تصوير 4)
صندوقچۀ این بقعه با صندوقچههای بقعۀ بابا افضل و همچنین بقعۀ میرنشانه در خیابان محتشم کاشانی و صندوق بقعۀ شهسواران شباهت دارد جز آنکه این صندوقها بازمانده از دورۀ تیموری و سدۀ نهم است.
5. زیارتگاه امامزاده محمود (حاجي عوض)
این زیارتگاه در برزک به نام حاجی عوض شهرت داشته است. اهالی، این وجه تسمیه را به یکی از معتقدان این مکان که متولی آن نیز بوده است، منسوب میدارند، حتی کوچهای که این دو زیارتگاه در آن قرار دارد نیز به کوچۀ حاج عوض معروف است. (ر.ک: برزك نگين كوهستان، ص20) این زیارتگاه در جنب بقعۀ امامزاده احمد و تقریباً شبیه به همان بقعه، ساده و بیآلایش و همشکل است، اما قدری کوچکتر به طوری که طول و عرض تقریبی بنا، 5/5 متر و ارتفاع آن 5 متر است. گویا این دو بنا همزمان ساخته شده است. اتاقی با همان مصالح، دو ورودی، یک پنجره و سرانجام صندوق چوبی روی قبر که گرچه به ظرافت صنوقچۀ بقعۀ امامزاده محمود نیست، با آن شباهت اساسی دارد و نشان میدهد که این صندوق نیز از یادگارهای دورۀ صفوی است. این صندوقچه هم از جهت منبتکاری و هم کتیبهکاری، سادهتر از صندوق زیارتگاه قبلی است و تنها بر روی چند تختۀ مربع شکل آن کتیبة قفل علی دیده میشود.
6. زیارتگاه امامزاده سراجالدین
دربارة ورود سراجالدين به برزك، داستانهایي در افواه عامه وجود دارد و حتي مردم برزك، محلي را در اطراف آبادي به عنوان قدمگاه وي نشان ميدهند. زیارتگاه سراجالدين، در محلۀ درب زیارت و در کنار گورستان شهر قرار دارد. این بنا که مهمترین مرکز زیارتگاهی برزک است، شامل دو بخش اصلی و الحاقی است. بخش قدیمی و اصلی بنا که هستۀ مرکزی دور مقبره را تشکیل میدهد، شامل یک بنای هشت ضلعی با گنبدی خشتی است که سقف آن آیینهکاری شده است. در میان این بخش و بر روی مقبره، صندوق چوبی است که با تزئینات هندسی منبتکاری شده است.
هستۀ اصلی بنا احتمالاً از آثار دورۀ صفوی است. این نکته از سنگ قبرهای بر جای مانده از این دوران آشکار میشود. از سنگ قبرهای دورۀ صفوی که بیش از یک و نیم متر طول دارد، 10 عدد باقی مانده است که عموماً از قرن یازدهم و دوازدهم هجری است. دو عدد از این سنگها که در کنار یکی از ورودیهای زیارتگاه قرار دارد، مکعب شکل است که بر دور تا دور کنارههای آن، صلوات کبیره و بر روی آن آیت الکرسی و نام متوفایان و تاریخ 1064 هجری قمری نقش شده است. بر روی سنگ قبرهای آهکی که بر دیوارۀ مشرف بر قبرستان زیارتگاه نصب شده، تاریخهای 1010، 1010، 1121، 1161، 1098 و 1099 قابل شناسایی است. بر روی دو سنگ قبر از سنگهای آهکی، صلوات کبیره نیز حک شده است. تمامی سنگ قبرها از مکان اصلی خود تغییر یافته است. (ر.ک: تصوير 5) اين اثر در تاريخ 22/8/85 به شماره 16197 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.5
7. خانههای تاریخی کاردان و موسوی
خانة تاريخي موسوي که در نزد مردم برزک، یادآور معنویت آقا رضا موسوی، امام جمعة شهر و فرزندان و خانوادۀ عالم و دیندار وی است، يكي از قديميترين خانههاي تاريخي اين شهر است كه در دورة زنديه و با الهام از معماري سنتي محلي ساخته شده است. (شمارة ثبت: 16309ـ24/8/86)
این بنا كه در همسايگي خانة تاريخي موسوی است، با حدود 400 متر مربع زیربنا در دو طبقه ساخته شده است. طبقۀ اول این اثر تاریخی از دو بخش مجزا که به هم راهی ندارند، تشکیل گردیده است. (شمارة ثبت: 24/8/86ـ16314)
8. خانۀ تاریخی قادری (موزۀ مردمشناسی)
این خانۀ مصفا و روحانگیز در محلۀ درب مسجد جامع و در جنب این مسجد واقع است. این بنا متناسب با معماری سنتی شهر و بازمانده از دوران قاجاری است که تا چند سال پیش مسکونی بوده است و پس از خرید و مرمت آن توسط شهرداری، تغییر کاربری یافته و به موزۀ مردمشناسی تبدیل شده است. این خانه در دو طبقه بنا شده و با شیبی ملایم از شمال به جنوب شکل گرفته است. طبقۀ همکف بنا از سه اتاق و یک مطبخ تشکیل شده است که پس از تغییر کاربری بنا و تعبیة ویترین و نورپردازی، تبدیل به موزۀ مردمشناسی شده است. زیربنای این خانه در دو طبقه، حدود 150 متر مربع است. ویژگی مهم دیگر این خانه، قرار گرفتن در بافت تاریخی روستا و در دامنۀ تپه قلعه در مرکز آبادی است و نمای کوچه و پلکانهایی که ما را به درب دیگر بنا که به طبقۀ فوقانی بنا باز میشود، جلوه و شکوه خاصی به آن داده و برای هر ناظر بیرونی، روحافزا و خاطرهانگیز است. اين اثر در تاريخ 14/12/85 به شماره 17810 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.
در موزۀ برزک، بیش از پانصد شیء تاریخی و سنتی وجود دارد، اکثر قریب به اتفاق این اشیا از دوران پهلوی، قاجار و پیش از آن است. تعداد کمی از اشیا نیز به عنوان نمونهای از زندگی قدیمی در برزک جهت نگهداری در موزه در سالهای اخیر ساخته شده است.
بسیاری از اشیای موجود در موزۀ مردمشناسی، بومی است و به وسیلۀ مردم شهر از قدیم الایام ساخته شده است، چنانکه امروزه نیز برخی از این هنرها و صنایع دستی هنوز پابرجاست.
مردم برزک به لحاظ تنوع واژگان برای نامگذاری انواع مختلف اشیا، ید طولایی دارند؛ از این رو، برای چشمهها، درهها، کوهها، شکافها و گردنههای اطراف خود، نامهای فراوانی به کار میبرند. (ر.ک: برزك نگين كوهستان، ص36ـ43) این تنوع نامها در نوع محصولات کشاورزی آنان و حتی انواع سبدها و ظروف سفالی نیز به چشم میخورد.6
9. اسناد
اسناد موزۀ برزک شامل یک قرآن و 37 سند بر جای مانده از دورۀ قاجاری و پهلوی است که بیشتر آنها انواع صلحنامه است. این اسناد عبارتاند از: 20 صلحنامه، 3 بیعنامه، سه مهرنامه، 3 اجارهنامه، استشهاد، گواهی پرداخت خمس، رسید پرداخت مالیاتی و... . صلحنامهها دربارۀ فروش زمین، باغ، خانۀ مسکونی، ارثیه و مهریه است.
بیشتر اسناد، تاریخ دارند اما 7 سند که جدیدتر و فاقد مهر است، بدون تاریخ است. از میان اسناد دارای تاریخ، قدیمیترین سند، صلحنامهای است در مورد فروش باغ از ماه صفر سال 1289هجری قمری و جدیدترین سند، گواهی پرداخت خمس از مهر ماه سال 1352 هجری شمسی است. (ر.ک: تصوير 6)
دیگر سندهای قدیمی به ترتیب دارای تاریخ 1292، 1296، 1304 و 1308 هجری قمری است. سندهای قدیمیتر ممهور به چندین اثر مهر است که از میان آنها، صلحنامۀ فروش زمین از ربیع الثانی 1304 قمری با ده اثر مهر، بیشترین اثر مهر را داراست.
از این اسناد، سندی دربارۀ واگذری یک کودک خردسال به خانوادهای دیگر در برزک قابل ملاحظه است. بر اساس این سند که در ذی القعدۀ سال 1348 هجری قمری تنظیم شده است، عباس کودک یک سال و نیمه با رضایت پدرش محمد، پسر حسین به محمدعلی پسر استاد علی به فرزندی داده میشود.
از مجموع 37 سند موجود در موزه، 32 عدد آن از طرف آقای اصغر لبافی و 5 سند آن از طرف آقای حسینعلی احدی به موزۀ مردمشناسی اهدا شده است. در کنار اسناد موجود در موزۀ برزک، قرآن زیبایی نیز جلوهنمایی میکند که از یادگارهای دورۀ صفوی یا قاجاری و از جمله نفایس مسجد جامع برزک است. این قرآن آغاز و انجام ندارد، اما با خط خوش نسخ در 3 رنگ مشکی، قرمز و قهوهای نوشته شده و دارای ترجمۀ زیرنویس فارسی است.
10. کتیبههای تاریخ عمارتخانه
همچنین در این موزه، دو کتیبه متفاوت از کتیبههای دورۀ قبل وجود دارد که به شکل ساده بر روی دو تخته به طول و عرض 70 در 30 نوشته شده است. به نظر میرسد که این دو کتیبه مربوط به تعمیر خانه باشد نه یک مکان مذهبی.
كتيبة اول:
در این کتیبه ابتدا آیت الکرسی آمده است: «بسم الله الرحمن الرحیم، اللَّهُ لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ... وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ» (بقره: 255) و سپس نام سازنده و تاریخ تعمیر خانه: «قد فرغ من تعمیر هذا البیت الفوقانیة محمد اسمعیل ابن مرحوم محمد علی فی یوم اربعة عشر من شهر ذی القعدة الحرام من شهور سنة 1244 انشاء الله مبارک باد.»
پس از آن نیز آیة 51 سورة قلم: «وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ» الرحمن الراحمین»؟
پس از آن، بیت شعری آمده است که محتوای آن این نظر را که این کتیبه به مرمت خانهای اشاره دارد، تقویت میکند:
یارب این تازه عمارت تا ابد معمور باد
خالی از نقص و عیوب و مملو از انگور باد
سپس نام کاتب این سطور اینگونه آمده است: «کتب انا الحقیر الفقیر الراجی الی الله الکبیر، المحتاج بشفاعة الاحمد ابوالقاسم، میرزا محمد البرزکی.»
در اطراف این نوشته نیز عبارات: «یارحیم و به نستعین؛ یا کریم و به نستعین» آمده است. (ر.ک: تصوير 7)
كتيبة دوم:
در ابتدای تختة دوم، عبارت: «نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِيبٌ» (صف: 13) نوشته شده، پس از آن «بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین رب سهّل و یسّر» و سپس آیة الکرسی آمده است. در پایان آن، عبارت «ادرکنی» جلب نظر می کند و پس از آن، یک بیت شعر جالب نوشته شده است:
گشاده باد دولت این درگاه
بحق اشهدُ ان لا اله الا الله
سپس توسل به پنج تن اینگونه آمده است: «رب نجّنی بمحمد و علی و فاطمه و حسن و حسین».
و سرانجام نام کاتب: «کتبه اقل المخلوقات ذرۀ بیمقدار جفعر [جعفر] بن محمد سلیم برزکی، اللهم اغفر لهما کان ذلک التحریر فی شهر ذی القعدة سنة 1244». (ر.ک: تصوير 8)
11. مسکوکات
پنج سکه از اواخر دورۀ قاجاری و اوایل دورۀ پهلوی در موزۀ مردمشناسی نگهداری میشود. در یکی از سکهها، تصویر احمد شاه قاجاری است که در سال 1331 ضرب شده است. دو سکۀ دیگر احمد شاه در سال 1328 و 1330 قمری است. در سکهای دیگر که به سال 1306 شمسی ضرب شده، تصویر رضا شاه با قید تاریخ تاجگذاری وی در 1304 شمسی آمده است. سکۀ دیگر از 1314 شمسی است.
12. نقوش و کتیبههای بازمانده از مسجد جامع
مهمترین آثار موجود در موزۀ مردمشناسی، آثار بازمانده از مسجد جامع برزک است. این آثار شامل دو لنگه درب و یک سرستون چوبی از دورۀ ایلخانی و حدود صد و پنجاه تختۀ منقوش و کتیبهدار بازمانده از دوران ایلخانی و زندی است که تمامی آنها پیش از تخریب مسجد در سقف آن قرار داشته است. این کتیبهها و نقوش به طور عمده از دوران ایلخانی و زندی است. مهمترین این آثار، درب تاریخی بسیار نفیس مسجد از دورۀ ایلخانی با کتیبۀ تاریخ 705 هجری است. کتیبههای دورۀ زندیه نیز تاریخ 1184 هجری را نشان میدهد. (ر.ک: تصوير 9)
این نقوش و کتیبهها برای شناسايي هنر دورۀ ایلخانی و صفوی، اهمیت فراوان دارد. کتیبهها نیز که با خطوط کوفی، ثلث، نسخ و نستعلیق نوشته شده، مشتمل بر آیات قرآنی احادیث نبوی و ولوی، اشعار فارسی و کتیبۀ وقف و نام هنرمندان این آثار است که در نوشتاری دیگر این کتیبهها مورد بررسی قرار گرفته است.
نتیجهگیری
اين مقاله كوششي بود برای شناخت شهر برزك به عنوان يكي از مراكز تاريخي و فرهنگي منطقة كوهستان كاشان. محتواي مطالب طرح شده و اسناد ارائه شده در اين مقاله نشان ميدهد كه برزك از جمله آباديهاي مهم منطقه است. اين شهر به جز آنكه حامل سنتهاي ايران پيش از اسلام است، در دوران اسلامي بهويژه دوران ايلخاني، صفوي و قاجاري از اهميت قابل ملاحظهاي برخوردار بوده است، هرچند كه اين مهم آنچنانكه بايد و شايد مورد توجه پژوهشگران قرار نگرفته است.
تصویر 1
تصویر 2
تصویر 3
تصویر 4
تصویر 5
تصویر 6
تصویر 7
تصویر 8
تصویر 9
پینوشتها:
[1]. دربارة قرابت زبان شهرهـا و آباديهـاي كاشـان با زبان پهلوي جديد، تحقيقـات زيـادي از
سوي خاورشناسان انجام گرفته است. (در اين باره ر.ک: فرهنگ ايران زمين، 1/1ـ40)
2. برخی احتمال میدهند این لالالون به معنای دشت لاله است.
3. نگارنده در صدد بازخواني اين كتيبه میباشد. باني اين قنات، ابوالقاسم يكي از عالمان زاهد دورة ايلخاني است كه آن را برای استفادة عمومي حفر كرده است.
4. در این باره چند گونه منبع داریم که عبارتاند از:
ـ تاریخ اشرار کاشان نوشتۀ ملا عبدالرسول مدنی، عالم مشهور کاشان در آن دوران.
ـ کاشان در جنبش مشروطه، نوشتۀ حسن نراقی. او نیز وقایع مربوط به نایب حسین و پسرش ماشاءالله خان را درک کرده است.
ـ طغیان نایبیان در جریان انقلاب مشروطه، نوشتۀ محمدرضا خسروی است که در دهههای اخیر منتشر شده است.
ـ نیز سیری در تاریخ برزک، از محمد اسماعیل هیئتی برزکی. وی گزارشهای جالبی به نقل از شاهدان عینی ارائه میکند.
5. برخي بر آن هستند كه در اسناد ملكي برزك، از اين زيارتگاه به عنوان خانقاه ياد شده است. تأييد اين موضوع، مستلزم کاوش بيشتري است، اما با توجه به موارد مشابه، بعيد نيست كه زيارتگاه، پيشتر كاربرد خانقاهي داشته و يا اينكه از آن به عنوان خانقاه استفاده شده باشد.
6. برزكيها براي انواع سبد با توجه به نوع بافت و كاربرد، اين اسامي را به كار ميبرند: سبد (زنبیل)، سبد گُمبی (نگهداری خشکبار)، زنبیل (زنبوله)، طَبَق (= کَزوه برای چیدن میوه)، سبد پیزیروندی، سبد چَرگه، سبد چارقال (برای نخ و گندلۀ گلیمبافی)، کندوی (كندوي زنبور).
منابع
علاوه بر تحقيقات ميداني؛
- قرآن کریم.
- آثار تاریخی شهرستانهای کاشان و نطنز؛ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران 1374.
- برزک نگین کوهستان؛ زهرا جهانی برزکی، مرنجاب، کاشان 1385.
- پروندههای ثبتی آثار تاریخی برزک؛ دفتر فنی ادارۀ میراث فرهنگی و گردشگری کاشان (تپه قلعه، 1383، زیارتگاه سراجالدین، زیارتگاه امامزاده احمد (چهل دختران)، زیارتگاه امام زاده محمود، حمام سردل، آسیاب آبی برزک، آبانبار سردل، خانۀ کاردان، خانۀ موسوی، خانۀ کاردان، 1384).
- تاریخ اشرار کاشان؛ عبدالرسول مدنی کاشانی، به اهتمام حسینعلی پورمدنی، چ2، مرسل، کاشان 1378.
- تاریخ قم؛ حسن بن محمد بن حسن قمی، ترجمۀ حسن بن علی قمی، تصحیح و تحشیه سید جلالالدین تهرانی، توس، تهران 1361.
- تاریخ کاشان؛ عبدالرحیم کلانتر ضرابی، به کوشش ایرج افشار، چ3، امیرکبیر، تهران 1356.
- «جغرافیای تاریخی منطقة کاشان در تاریخ قم»؛ محمد مشهدی نوشآبادی، کاشانشناخت، سال اول، شمارۀ اول، بهار 1384.
- سیری در تاریخ برزک؛ محمد اسماعیل هیئتی برزکی، حسنین(ع)، قم 1383.
- طغیان نایبیان در جریان انقلاب مشروطه؛ محمدرضا خسروی، به اهتمام علی دهباشی، بهنگار، تهران 1368.
- کاشان در جنبش مشروطۀ ایران؛ حسن نراقی، مشعل آزادی، تهران 1355.
- «کتابچۀ حالات و کیفیت بلده و بلوکات و مزارع دارالمؤمنین کاشان» قمنامه؛ به کوشش سید حسین مدرسی طباطبایی، کتابخانۀ مرعشی، قم 1364.
نایبیان کاشان (بر اساس اسناد)؛ عبدالحسین نوایی و دیگران، سازمان اسناد ملی ایران، تهران 1379.
کاشان، از جمله مناطق باستانی ایران است که قدمت آثار بر جای مانده در آن به هزاران سال پیش میرسد. در این منطقه، دهها اثر مهم تاریخی از هزارههای پیش از میلاد تا دورۀ ساسانی بر جای مانده است. یکی از مناطق مهم این خطه، منطقۀ کوهستانی آن است که در آن، آثار باشکوه معماری از دورههای مختلف به یادگار مانده است. مهمترین مراکز تاریخی و فرهنگی کوهستان کاشان عبارتاند از: شهرهای نطنز، برزک، نیاسر، قمصر و آبادیهای قهرود، مرق و مشهد اردهال. وجود آثار تاریخی در این مناطق، یادآور دوران پررونق و سابقۀ درخشان تاریخی در آنهاست.
در این میان، شهر برزک از جمله شهرهای مهمی است که علیرغم اهمیت تاریخی و وجود آثار مهم تاریخی در این خطه، کمتر مورد توجه بوده و پژوهش درخوری دربارۀ تاریخ آن صورت نگرفته و در پژوهشهای انجام شده نیز، حق مطلب ادا نشده است. در نزدیکی برزک و در مناطقی مانند نیاسر، مرق و قلعه ترشک، آثار متعدد تاریخی از دورۀ هخامنشی تا ساسانی یافت شده است. در این میان، میتوان به کشف گنجینهای از مسکوکات اواخر دورۀ هخامنشی در مرق، وجود آتشکدۀ نیاسر از دورۀ ساسانی و غار سوراخ ریس اشاره کرد.
یکی از مهمترین آثار موجود در پیش از اسلام در برزک، آثار موجود در قلعه ترشک در کوه ترشک واقع بین برزک و مرق است که در آن، آثار مهمی از دورۀ ساسانی از جمله نقوش و خطوط پهلوی و استحکامات و سازههایی که در دوران اسلامی بهویژه دورۀ سلجوقی نیز به کار میرفته است، به چشم میخورد.
بنا بر اشارات موجود در کتاب تاریخ قم (تألیف 378 هجری) و دیگر کتب تاریخی، منطقۀ کوهستانی غرب و شمال غربی کاشان، جزو مناطق تاریخی و فرهنگی کاشان و قم محسوب میشده است؛ حتی مکان هایی مانند اردهال و آبادیهای اطراف آن از موقعیتی قدسی برخودار بوده است. (تاريخ قم، ص97 و100؛ نیز ر.ک: جغرافياي تاريخي منطقة كاشان در تاريخ قم، ص92 و 93) این موقعیت مقدس در دورۀ اسلامی باعث به وجود آمدن احادیثی دربارۀ اهمیت این منطقه شده است. به بیان دیگر، این منطقه هم در دوران ساسانی و هم دوران اسلامی، از اهمیت فرهنگی و آیینی ویژهای برخوردار بوده است. در این میان، میتوان به برپایی مراسم قالیشویان اشاره کرد که گرچه مبتنی بر باوری اسلامی است، در آن صبغه و سابقۀ ایرانی کاملاً مشهود و هویداست.
نشانه هایی از تاریخ پیش از اسلام برزک
به دلیل فقدان مدارک مکتوب برای بررسی تاریخ برزک پیش از دورۀ اسلامی، باید به نشانهها و آثار موجود در منطقه رفت. یکی از این نشانهها، باورها و آیینها و نامهای باستانی در برزک است که ما را به سابقۀ تاریخی این شهر در دوران پیش از اسلام رهنمون میکند.
الف. شواهد فرهنگی
1. زبان:
گویش مردم برزک مانند بسیاری از شهرها و آبادیهای منطقۀ کاشان، بازمانده از زبان پهلوی است که خود بر جای مانده از زبان ایران اشکانی و هخامنشی است. (ر.ك: برزك نگين كوهستان، ص185ـ261)1
2. نامهای ایرانی:
بسیاری از مکانهای موجود در برزک، دارای نامهای ایرانی است که به نظر میرسد این نامها در دوران پیش از اسلام بر این اماکن گذاشته شده است. از این میان، میتوان به نامهایی چون «مهری» و «قباد» اشاره کرد که به نوبتهای آبیاری در برزک اطلاق میشود. (همان، ص32)
3. آیینها و باورها و اساطیر بومی برزک:
در بسیاری از باورها و آیینهای کنونی، صبغۀ ایرانی پیداست، اما برخی از این آیینها ساختاری کاملاً ایرانی دارند و به نظر میرسد که به همان صورت اصیل بر جای ماندهاند. وجود برخی از این آیینها در برزک، نشان دهندۀ سابقۀ باستانی این منطقه در ایران پیش از اسلام است. از جملۀ این رسوم، قربانی گاو بر سر چشمه به هنگام خشکسالی است؛ به این ترتیب که مردم به کمک یکدیگر گاوی را تهیه و با پارچهای سبز آذین میکنند و ضمن خواندن دعای باران در کنار آب قنات، این حیوان را قربانی میکنند تا خون گاو در آب قنات بریزد، سپس گوشت قربانی را بین مردم تقسیم میکنند. (همان، ص62) بنا بر باورهای ایرانی، قربانی گاو و ریختن خون آن موجب برکتبخشی و باروری و حاصلخیزی زمین میشود؛ این کار به این منظور انجام میگیرد که خون گاو به همۀ زمینها برسد و این برکتبخشی افزون گردد. همچنین ریختن خون گاو در چشمه، باوری ایرانی است که با برکتبخشی آبها و بارانآوری مربوط است. نمونۀ این عمل در روز عید قربان در نیاسر نیز انجام میشود.
4. به نظر میرسد برخی از افسانههای رایج در برزک از اساطیر و افسانههای کهن ایرانی مایه گرفته باشند. از آن میان، میتوان به «قصۀ مرد گازر» اشاره کرد که در کتاب برزک نگین کوهستان بازگو شده است. (همان، ص151-156) وجود نامهای متقابلی مانند «ملک جمشید» و «ملک خورشید»، گرفتار شدن ملک خورشید در چاه، اشتباه ملک خورشید در انتخاب گوسفند سیاه به جای گوسفند سفید و در نتیجه درافتادن به طبقۀ هفتم زیرزمین، اژدهایی که جلو آب قنات را میگیرد و دختر پادشاه را برای خوردن طلب میکند، کشته شدن اژدها توسط ملک خورشید و رهایی آبها و نجات دختر پادشاه، و هفت دیوی که دختری را ربوده بودند، همگی دربردارندۀ عناصر اساطیری و دینی ایران پیش از اسلام است.
ب. شواهد تاریخی
پیش از این به برخی از آثار مهم تاریخی در منطقۀ کوهستان و بخش برزک اشاره کردیم که از جملۀ آنها میتوان آثار بر جای مانده از دورۀ ساسانی تپهـ قلعۀ ترشک در شمال شرقی برزک را نام برد. اثر دیگری که در این باره میتوان مورد اشاره قرار داد، آثار باستانی تپهـ قلعه در داخل بافت مسکونی قدیمی برزک است.
آثار و شواهد بر جای مانده در این قلعه که از دورۀ پیش از اسلام و پس از آن است، نشان میدهد که به احتمال زیاد، این تپه هستۀ اصلی سکونت در این شهر و بر جای مانده از دوران پیش از اسلام است. در این باره البته با قطعیت نمیتوان سخن گفت، اما شواهد موجود در این تپه برای پژوهشگران اطمینانبخش است؛ بنابراین، وجود این آثار در مرکز برزک، نشان دهندۀ سابقۀ سکونت پیش از اسلام در آنجاست. از مجموع این شواهد تاریخی و فرهنگی میتوان گفت که سابقۀ سکونت در برزک به پیش از دوران اسلامی و حداقل به دورۀ ساسانیان میرسد.
برزک در اوایل دورۀ اسلامی
پیشتر به اهمیت منطقۀ کوهستانی کاشان در منابع تاریخی اوایل دورۀ اسلامی از جمله کتابهای تاریخ قم اشاره کردیم. با توجه به وجود سکونت در دورۀ ساسانی در برزک، میتوان به امتداد آن را در اوایل دورۀ اسلامی اذعان کرد، چنانکه وجود وقفنامهها و کتیبههای تاریخی متعدد در دورۀ ایلخانی از اهمیت و آبادی برزک در دورۀ اسلامی و بهویژه دوران سلجوقی و ایلخانی خبر میدهد، اما باشکوهترین دوران ترقی در برزک را باید دورۀ ایلخانی دانست.
از این دوران باشکوه، اسناد بسیار مهمی بر جای مانده است که سه سند آن تاریخدار و مربوط به سالهای 675 و 705 است که اهمیت فراوان دارد. سند اول که سال 675 را نشان میدهد، مربوط به حفر قنات لالالون2 یکی از چهار قنات شهر برزک است. بر روی صخرۀ مشرف بر مظهر قنات لالالون و یا به گفتة اهالی لاهلالون کتیبۀ شکوهمندی به صورت عمودی حک شده که در نوع خود در کاشان بینظیر است و در عین حال از دقت نظر و باریکبینی سازندگان این قنات خبر میدهد. (ر.ک: تصوير شمارة 1 و 2)3
سند دیگر، مربوط به ساخت مسجد جامع است که سال 705 هجری را نشان میدهد. این مسجد یکی از باشکوهترین آثار دورۀ ایلخانی منطقۀ کاشان است که علیرغم تخریب کامل آن، هنوز شکوه و جلال آن در بیش از صد کتیبه و نقش و همچنین درِ دو لنگۀ سالم و نفیس آن قابل شناسایی است.
کتیبۀ دیگر كه تاريخ 705 هجري را نشان میدهد، به ساخت دو مسجد در بخش علیا و سفلای برزک اشاره دارد که نشان میدهد درآن دوران نیز، برزک آبادی بزرگ و مورد توجه بزرگان و صاحبمنصبان و علمای عصر بوده است. (ر.ک: تصوير 3) در واقع، برزک مانند دیگر نقاط باستانی منطقۀ کاشان، یکی از دورههای باشکوه ترقی خود را در دورۀ ایلخانی سپری کرده و جایگاه خاصی را به خود اختصاص داده است.
حفر قنات و ساخت دو مسجد بسیار نفیس در برزک، بازگوی رونق و آبادانی و اهمیت این خطه در دورۀ ایلخانی است و نشان میدهد که این شهر در آن دوران نیز، از آبادیهای مورد توجه و شاخص در میان دیگر آبادیهای منطقه بوده است.
از دوران تیموری در برزک، اسنادی نیامده است، اما کتیبههای متعدد تاریخی از دوران صفوی، زندیه و قاجاری در دست است. علاوه بر آن، اسناد و اخبار بر جای مانده از دوران قاجاری و پهلوی دربارۀ برزک فراوان است، بهویژه آنکه در ماجرای نایب حسین کاشی و پسرانش، برزک یکی از مکانهایی است که بیرحمانه مورد غارت قرار گرفته است.
از دورۀ صفوی، چند اثر تاریخی بر جای مانده است. بر روی صندوق قبر زیارتگاه چهل دختران (امامزاده احمد) کتیبهای نفیس نوشته شده که تاریخ 1113هجری را نشان میدهد. صندوق قبر امامزاده محمود نیز در همین تاریخ ساخته شده است. برخی بر این عقیدهاند زیارتگاه سراجالدین و حمام قدیمی شهر نیز بازمانده از این دوران است. در زیارتگاه سید سراجالدین نیز حدود ده سنگ قبر نفیس از این دوران بر جای مانده که نشانۀ رونق و اعتبار برزک در این دوران است.
به هر حال، توجه سلاطین صفوی به شهر شیعهنشین کاشان در این دوران، تأثیر فراوانی بر رونق و آبادی این منطقه داشته و طبعاً برزک نیز از این قاعده مستثنی نبوده است.
بیشتر نقوش و کتیبههای بر جای مانده از مسجد جامع، متعلق به دوران زندیه است. در کتیبهای که به نام هنرمندان نقاش و نجار و خوشنویس اشاره میکند، تاریخ 1184 هجری قید شده است. در این دوران، مسجد جامع تعمیر اساسی شده و مصالح جدیدی جایگزین آثار فرسوده از دوران ایلخانی شده است.
دو کتیبۀ دیگر نیز از دورۀ قاجاری بر جای مانده که تاریخ 1242 هجری را نشان میدهد. این کتیبه که دربردارندۀ کتیبههای قرآنی و شعر فارسی است، به اتمام بنایی در برزک اشاره دارد. تمام این کتیبهها و نقوش در موزۀ مردمشناسی برزک نگهداری میشود و ما در بخش تاریخی به آنها پرداختهایم.
در تاریخ کاشان از کلانتر ضرابی (تألیف 1387 قمری) نیز در ذکر جغرافیای منطقۀ کاشان، به برزک به عنوان آبادی «معظمۀ معتبرۀ سردسیر، خوش آب و هوا و روحافزا»، در سرحدّ جنوب کاشان اشاره شده است. در این کتاب، سرحدّات کاشان در دورۀ قاجاری به این ترتیب آمده است: سرحدّ جنوبی قریۀ برزک، سرحدّ شمالی مزرعۀ کدیش در دشت کویر بالادست نوشآباد، قریۀ رهق سرحدّ غربی و قریۀ ابوزیدآباد سرحدّ شرقی. (تاریخ کاشان، ص32 و 33) در جای دیگر، ضرابی به صورت جزئیتر به این موضوع پرداخته و از کوه «سنگر قرقچی» در برزک به عنوان منزل بین نراق و جوشقان قالی و سرحدّ کاشان نام برده است. (همان، ص45) در این دوره، برزک از تیول «منشی الممالک» و مشتمل بر یک قنات و دو چشمه بوده، و مزارع تابعۀ آن عبارت بودهاند از: نابر، بیشه، چاله نقر، سیرون، بزمجه، کروس، قاصوره پردریو، ویشنگ و رزه. (همان، ص146)
یکی از اسناد مکتوبی که بیانگر وضعیت جمعیت و اقتصاد و کشاورزی برزک است، کتابچۀ حالات و کیفیت بلده و بلوکات و مزارع دارالمؤمنین کاشان نوشته شده در سال 1296هجری قمری است که نویسندة آن، ضمن پرداختن به کاشان و آبادیهای تابع آن، دربارۀ جمعیت برزک و کشاورزی و مزارع آن مینویسد: «قریۀ برزک از قرّای بزرگ و با روح و صفاست. آب زیاد و اراضی کم دارد. از ابتدا تا انتهای آن یک فرسخ راه است. مشروب از یک قنات و دو چشمه که هر یک سه سنگ مساحی آب دارد، باغات زیاد دارد. فاضلآب او میرود در مزرعۀ نابر که محل چشمۀ راوند است.» همچنین دربارۀ مالیات، جمعیت و مزارع تابعۀ آن مینویسد: «مالیاتـ 1214 تومان؛ نفوسـ 215 خانه- 744 نفر (ذکور: 244 نفر، اناث: 275 نفر، اطفال: 225 نفر).
مزارع تابعه: مزرعۀ نابر، مزرعۀ چاله باقر، مزرعۀ کاه روز، مزرعۀ قاصوره، مزرعۀ ورمال، مزرعۀ بزم چه، مزرعۀ یشبک، مزرعۀ رزه، مزرعۀ بیشه.» (ر.ک: كتابچه...، قمنامه، ص302 و 303)
چنانکه نویسندۀ ناشناس این رساله اشاره میکند، در دوران قاجاری، برزک یکی از آبادیهای بزرگ و معتبر کوهستان کاشان بوده است. نسبت مالیات و خانوار و جمعیت آن در مقایسه با دیگر آبادیهای این منطقه نیز دلالت بر این امر دارد. (ر.ک: همان، ص300ـ317)
اسناد بر جای مانده از دورۀ قاجاری به این سند محدود نمیشود، بلکه در موزۀ مردمشناسی برزک حدود 37 سند وجود دارد که بیشتر آنها از دورۀ قاجاری است. موضوع بیشتر این اسناد، خرید و فروش و واگذاری املاک ارثی است که غالباً در قالب صلحنامه و بیعنامه است. چند عدد از این اسناد نیز، صداق مهریه است. قدیمیترین این اسناد که تاریخ 1292 و 1296هجری قمری را نشان میدهد، حدود 150 سال قدمت دارد.
برزک در غائلۀ نایبیان
یکی از مناطق مورد هجوم در غائلۀ نایب حسین کاشی، آبادی برزک است. ظاهراً برزک و کوهپایۀ اطراف آن به دلیل موقعیت کوهپایهای و دوری از شهر و نزدیکی با مخفیگاههای نایبیان در خنب و دُرّه، جولانگاه این گروه بوده است، اما واقعهای که به عنوان یکی از جنایتهای این گروه از آن یاد میشود، حمله به برزک و کشتن مخالفان خود در این آبادی و دزیدن ذخیرۀ سالیانۀ مردم و ربودن مواشی و چارپایان مردم بینوا بوده است. این امر باعث بروز قحطی در برزک و آواره شدن مردم به اطراف و اکناف و مرگ تعدادی از اهالی بر اثر گرسنگی شده است. منابع تاریخی این واقعه را در صفر سال 1336 قمری ذکر کردهاند.4 (طغان نایبیان، ص284)
از بررسی مجموع منابع بهویژه سه مصاحبۀ انجام شده با شاهدان عینی که در کتاب سیری در تاریخ برزک آمده است و همچنین گزارش ملاعبدالرسول، مشخص میشود که مردم برزک برای رهایی از دست اشرار و یاغیانی که به دستور ماشاءالله خان پسر نایب حسین به غارت روستاها میپرداختند و به بهانههای مختلف باجگیری میکردند و آزار میرساندند، در صدد برآمدند تا با تهیۀ اسلحه و ایجاد سنگر نگهبانی در نقاط مختلف از شهر محافظت کنند. رئیس این گروه جوان بیست و سه سالۀ برزکی، آقا محمود پسر محمد اسماعیل بود که منصب کدخدایی برزک را نیز داشت. ماشاءالله خان نیز که گاهگاهی بر اثر ضعف حاکمان محلی بر اوضاع شهر مسلط میشد (چنانکه گزارشهای تاریخی نشان میدهد) و گاهی تحت تعقیب و گریز و جنگ و جدال با دولتیها بود و گاهی هم به عنوان کلانتر شهر اعمال قدرت میکرد، این دلیری و جسارت برزکیها را برنمیتافت؛ لذا حاکم کاشان را مجبور کرد تا شخص دیگری را کدخدای برزک کند. وی شبانه به طور مخفیانه چند نفر را به برزک فرستاد و آنها محمود برزکی، سردستۀ مدافعان را در بستر خود به طرز وحشیانه و فجیعی به قتل رساندند. ظاهراً سه تن از این جنایتکاران که برزکی بودند، توسط مدافعان شهر کشته میشوند.
با این اوصاف، مدافعان آبادی را در اختیار دارند تا اینکه اشرار در اوایل بهار از چهار طرف به برزک حمله میکنند و مردم، هراسان به زیارت سراجالدین و منزل برخی از علمای آبادی پناه میبرند. مدافعان در ابتدا مقاومت میکنند، اما سرانجام مقاومت آنها در هم میشکند و همگی به جز صفرعلی نوکر آقا محمود مقتول و شخصی دیگر که در کوه مرجنان در محلۀ سردل به جدال با مهاجمان ادامه میدهند، میگریزند. پس از اینکه به این دو نفر امان داده میشود و از کوه پایین میآیند، صفرعلی را ناجوانمردانه میکشند. سپس نایبیان به غارت میپردازند و ذخیرۀ محصولات کشاورزی و دامهای مردم را میدزدند و در مدت یک هفتهای که در برزکاند، حتی درب منازل را میکنند و با خود میبرند و باقیماندۀ محصولات را به اسبهایشان میدهند. این در حالی است که مردم منطقۀ کاشان دچار قحطی و خشکسالی شده بودند و برزک تنها جایی بود که به دلیل ذخیرۀ آذوقه، ظرفیت آن را داشت که از قحطی جان سالم به در ببرد، اما با این غارت وحشیانه، مردم شهر دچار بدبختی و تیرهروزی شدند و بسیاری در آبادیهای دیگر سر به گدایی گذاشتند، در حالی که محصولات و کالاهای آنان در آبادیهای اطراف به زیر قیمت توسط غارتگران فروخته میشد. بنا بر گزارش ملاعبدالرسول، حدود یکصد نفر از اهالی برزک از گرسنگی مردند. (تاریخ اشرار کاشان، ص105) این تعداد مرگ و میر با توجه به قحطی بزرگی که در منطقه شیوع پیدا کرده بود، واقعی و خالی از اغراق مینماید.
شاید به یک سال نکشید که متهمان اصلی این جنایت به سزای عمل خود رسیدند. پس از اینکه مشروطه به استقرار نسبی رسید، در دولت وثوق الدوله نایب حسین و ماشاءالله خان و دیگر سران این گروه، دستگیر و اعدام شدند و غائلۀ نایبیان پس از سالها جنگ و گریز و قتل و غارت پایان یافت و دورهای شگفت از تاریخ این منطقه ورق خورد.
آثار تاریخی
بافت قديم برزك
در کنار طبیعت بکر و زیبا و تنیده در باغها، بافت قديم برزك جذابيت روحنوازی
به شهر داده و زیبایی آن را دو چندان کرده است. فضاسازي منازل اين بافت به طوري طراحي شده است كه تمامي منازل توسط درها و پنجرههاي چوبي به فضاي باز ارتباط دارد. درهاي چوبي در درگاههايي با تاقهاي هلالي و گرد و سكوهايي كه جايگاه استراحت و نشستن ميباشد، به طرزي زيبا از عوامل جوي حفظ گرديده و از نمايي مصفا كه هر گردشگر را به سوي خود جذب مينمايد، برخوردار ميباشد.
كوچهها با عرض 1 تا 2 متر در اطراف ساختمانها به طور خاص و به شكل مارپيچ چرخيده است و تمامي منازل را به آساني با هم ارتباط ميدهد و هيچ كدام از كوچهها بنبست نیست. گذر جوی آب در کوچهها و همجواری آن با باغهای زیبا و چشمنواز، عنصر اساسی ویژۀ باغ شهر برزک است که جلوه و صفای وصفناپذیری دارد. در ملازمت با طبیعت و باغهای فراوان در درههای کوچک و بزرگ داخل شهر، درختهای سر به فلک کشیده و جویهای روان، یادآور شیوۀ «جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ» است.
وجود تپه قلعه در میانۀ بافت تاریخی شهر، جلوۀ خاصی دارد. در دور تا دور این تپه، خانههای قدیمی به صورت پلکانی بنا شده و جلوۀ ویژهای به شهر داده است. در سالهای اخیر با توسعۀ برزک و ایجاد خیابانها و توسعۀ مراکز اداری و خدماتی، ضمن تسهیل قابل ملاحظۀ عبور و مرور در شهر، دسترسی ساکنان بافت و گردشگران به خدمات شهری آسان شده است. در ادامه به معرفی مهمترین عناصر تاریخی برزک میپردازیم.
1. تپه قلعه
تپه قلعه، یک موقعیت مهم طبیعی در شهر برزک است که احتمالاً یادآور اولین استقرار روستانشینی در برزک بازمانده از دوران باستان است. این اثر طبیعی که در ضلع جنوبی شهر و در محلۀ مسجد جامع واقع است، 250 متر طول و 125 متر عرض و بیش از بیست متر ارتفاع دارد. در اضلاع شمالیـ غربی و شرقی، خانههای روستا قرار دارد و در ضلع جنوبی به مزارع محدود میشود. آثار یافته شده در سطح تپه عبارتاند از: یک تنور ایجاد شده در دل کوه، به قطر 70 سانتیمتر که از داخل با گل به ضخامت دو سانتیمتر اندود شده و بعد از احداث از آن استفاده نشده است. این تنور در ضلع جنوبی غربی حفرۀ کوچکی است که که به کانالی دستکن به طول 30 سانتیمتر منتهی میشود.
در سطح تپه، 8 هاون سنگی به قطر تقریبی 17 سانتیمتر در دل کوه ایجاد شده که یکی از آنها در بالاترین سطح کوه به شکل دوقلو ساخته شده است. در این تپه، حفرههایی به وجود آمده که بر اساس گفتۀ اهالی در آن، استخوانهای انسانی وجود داشته که به هنگام احداث پارک از محل خود برداشته شده است. آبراهههای ایجاد شده در دل کوه، همچنین فضای غارمانند در ضلع جنوبی که شاید کنده شده با دست باشد، از جمله آثار موجود در تپه قلعه است که پژوهش در این تپه را ضروری مینماید. (گزارش ثبتی تپه قلعه، 1383)
با توجه به اینکه آثار موجود در این قلعه را از دوران تاریخی و اسلامی تشخیص دادهاند، امکان کاربری آیینی این مکان، بهویژه غار موجود در این تپه در دوران پیش از اسلام وجود دارد. دربارة جزئیات نوع آیینها نمیتوان سخن گفت، اما به نظر میرسد برخی از تأسیسات ایجاد شده، صبغۀ آیینهای زرتشتی دارد. آیا این مکان چیزی مانند گنبد خاموشان و غار موجود در این تپه، استودان (محل ریختن استخوانهای مردگان) بوده است؟ آیا هاونهای طبیعی موجود در این تپه با فشردن ریشۀ گیاه هومه و تهیۀ نوشابههای آیینی ارتباط داشته است؟ آیا این غار با آیینهای پرستش مهر (میترا) مربوط است؟ و به طور کلی، آیا تپه قلعه یک موقعیت مقدس در برزک بوده است؟ پژوهشهای مردمشناختی و باستانشناختی میتواند ما را در پیدا کردن پاسخ این سؤالات یاری کند.
2. حمام محلۀ سَرگاول
از آثار تاریخی دورۀ صفوی، مشتمل بر دو حمام بزرگ و کوچک در محلۀ سرگاول است که در مسیر جادة باغ سعدآباد قرار دارد. از دو حمام بزرگ و کوچک، امروز حمام بزرگ آن مورد استفاده است.
3. زیارتگاه امامزاده احمد (چهل دختران)
در نزد عامۀ مردم برزک از قدیم الایام، این زیارتگاه به چهل دخترون شهرت داشته است. اهالی شهر همانند دیگر نمونههای مشابه، این وجه تسمیه را به غایب شدن چهل دختر در این مکان پس از فرار از دست غارتگران میدانند (ر.ک: برزك نگين كوهستان، ص20) اما به نظر میرسد که این وجه تسمیه به باورهای ایرانی دربارۀ چشمه و آب و ایزد آبها یعنی ناهید مربوط باشد. با توجه به موقعیت آبخیزی برزک و وجود چشمههای متعدد در آن، احتمال وجود چشمه در این مکان در روزگاران گذشته و تقدس آن وجود دارد. این زیارتگاه در کوچۀ بین محلۀ درب زیارت و محلۀ مصلی در کنار درختی کهنسال و تقریباً روبهروی بقعۀ امامزاده محمود (حاج عوض) قرار دارد. طول و عرض بنای این بقعه، حدود 7 متر و ارتفاع آن 5 متر است.
بنای ساختمان این بقعه، یک اتاق مربع شکل است که از مصالح سنگی و طبیعی همگون با بافت قدیم برزک ساخته شده است. در دو ضلع بنا، دو ورودی کوچک وجود دارد که در ورودی اصلی آن دو لنگه درب آهنی تعبیه شده است. ورودی فرعی که به نظر قدیمیتر است، یک لنگه درب چوبی و بر بالای آن، پنجرهای چوبی قرار دارد. پوشش سقف این بنا به صورت تیرچوبی اجرا شده و تزئینات خاصی ندارد. در وسط این بنا و بر روی قبر، صندوق چوبی منبتکاری قرار گرفته است. (ر.ک: پروندههای ثبتی آثار تاریخی برزک)
4. کتیبههای صندوقچۀ روی قبر
این صندوقچۀ قبر که از آثار دورۀ صفوی است، شامل سه نوع کتیبه است که به صورت نسخ قائم الزاویه، ثلث و نسخ نوشته شده است:
1. کتیبۀ صلوات کبیره به خط ثلث که در انتهای آن تاریخ ساخت صندوق بدین ترتیب آمده است: «الهم صلّ علی محمد المصطفی و علی المرتضی و الفاطمة البتول والامامین السبطین الحسن و الحسین و صلِّ علی علیّ زینالعابدین و محمد الباقر و جعفر الصادق و موسی الکاظم و علی بن موسی الرضا و محمد التقی و علی النقی و الحسن العسکری و الحجة القائم الخلف الصالح الامام الهمام التمام المنتظر المظفر المهدی الهادی صاحب هذا الوقت و العصر و الامر والزمان صلوات الله و سلامه علیه و علیهم اجمعین انه اقدم المحبین محمدتقی سنۀ 1113.»
2. کتیبۀ نسخ قائم الزاویه: این کتیبه به صورت قفل علی در هریک از تختههای مربع در دور تا دور صندوق قبر نوشته شده است. به این ترتیب که نام «علی» چهار مرتبه به صورت قرینه در چهار زاویۀ تختۀ مربع نوشته شده و این چهار علی در بخش میانی میانی بر یکدیگر قفل شدهاند. این کتیبهها در درون تختهچوبهایی با نقوش گیاهی و هندسی قاببندی شده است. قفل علی در 92 تخته از 96 تختۀ قاب شده در صندوقچه قرار دارد.
3. در چهار تختۀ مربع باقیمانده، نام بانی و سازندگان این صندوق به این ترتیب آمده است:
در دو تختۀ مربع:
تختۀ اول: «عمل استاد آقابیک ولد استاد نجف جوشقانی سنۀ 1113»
تختۀ چهارم: «عمل استاد مسیح جوشقانی»
تختۀ مربع گوشه صندوقچه: «عابدبن ابن محمد ابن سمیع کشب[؟] صاحب بنای این صندوق» (ر.ک: تصوير 4)
صندوقچۀ این بقعه با صندوقچههای بقعۀ بابا افضل و همچنین بقعۀ میرنشانه در خیابان محتشم کاشانی و صندوق بقعۀ شهسواران شباهت دارد جز آنکه این صندوقها بازمانده از دورۀ تیموری و سدۀ نهم است.
5. زیارتگاه امامزاده محمود (حاجي عوض)
این زیارتگاه در برزک به نام حاجی عوض شهرت داشته است. اهالی، این وجه تسمیه را به یکی از معتقدان این مکان که متولی آن نیز بوده است، منسوب میدارند، حتی کوچهای که این دو زیارتگاه در آن قرار دارد نیز به کوچۀ حاج عوض معروف است. (ر.ک: برزك نگين كوهستان، ص20) این زیارتگاه در جنب بقعۀ امامزاده احمد و تقریباً شبیه به همان بقعه، ساده و بیآلایش و همشکل است، اما قدری کوچکتر به طوری که طول و عرض تقریبی بنا، 5/5 متر و ارتفاع آن 5 متر است. گویا این دو بنا همزمان ساخته شده است. اتاقی با همان مصالح، دو ورودی، یک پنجره و سرانجام صندوق چوبی روی قبر که گرچه به ظرافت صنوقچۀ بقعۀ امامزاده محمود نیست، با آن شباهت اساسی دارد و نشان میدهد که این صندوق نیز از یادگارهای دورۀ صفوی است. این صندوقچه هم از جهت منبتکاری و هم کتیبهکاری، سادهتر از صندوق زیارتگاه قبلی است و تنها بر روی چند تختۀ مربع شکل آن کتیبة قفل علی دیده میشود.
6. زیارتگاه امامزاده سراجالدین
دربارة ورود سراجالدين به برزك، داستانهایي در افواه عامه وجود دارد و حتي مردم برزك، محلي را در اطراف آبادي به عنوان قدمگاه وي نشان ميدهند. زیارتگاه سراجالدين، در محلۀ درب زیارت و در کنار گورستان شهر قرار دارد. این بنا که مهمترین مرکز زیارتگاهی برزک است، شامل دو بخش اصلی و الحاقی است. بخش قدیمی و اصلی بنا که هستۀ مرکزی دور مقبره را تشکیل میدهد، شامل یک بنای هشت ضلعی با گنبدی خشتی است که سقف آن آیینهکاری شده است. در میان این بخش و بر روی مقبره، صندوق چوبی است که با تزئینات هندسی منبتکاری شده است.
هستۀ اصلی بنا احتمالاً از آثار دورۀ صفوی است. این نکته از سنگ قبرهای بر جای مانده از این دوران آشکار میشود. از سنگ قبرهای دورۀ صفوی که بیش از یک و نیم متر طول دارد، 10 عدد باقی مانده است که عموماً از قرن یازدهم و دوازدهم هجری است. دو عدد از این سنگها که در کنار یکی از ورودیهای زیارتگاه قرار دارد، مکعب شکل است که بر دور تا دور کنارههای آن، صلوات کبیره و بر روی آن آیت الکرسی و نام متوفایان و تاریخ 1064 هجری قمری نقش شده است. بر روی سنگ قبرهای آهکی که بر دیوارۀ مشرف بر قبرستان زیارتگاه نصب شده، تاریخهای 1010، 1010، 1121، 1161، 1098 و 1099 قابل شناسایی است. بر روی دو سنگ قبر از سنگهای آهکی، صلوات کبیره نیز حک شده است. تمامی سنگ قبرها از مکان اصلی خود تغییر یافته است. (ر.ک: تصوير 5) اين اثر در تاريخ 22/8/85 به شماره 16197 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.5
7. خانههای تاریخی کاردان و موسوی
خانة تاريخي موسوي که در نزد مردم برزک، یادآور معنویت آقا رضا موسوی، امام جمعة شهر و فرزندان و خانوادۀ عالم و دیندار وی است، يكي از قديميترين خانههاي تاريخي اين شهر است كه در دورة زنديه و با الهام از معماري سنتي محلي ساخته شده است. (شمارة ثبت: 16309ـ24/8/86)
این بنا كه در همسايگي خانة تاريخي موسوی است، با حدود 400 متر مربع زیربنا در دو طبقه ساخته شده است. طبقۀ اول این اثر تاریخی از دو بخش مجزا که به هم راهی ندارند، تشکیل گردیده است. (شمارة ثبت: 24/8/86ـ16314)
8. خانۀ تاریخی قادری (موزۀ مردمشناسی)
این خانۀ مصفا و روحانگیز در محلۀ درب مسجد جامع و در جنب این مسجد واقع است. این بنا متناسب با معماری سنتی شهر و بازمانده از دوران قاجاری است که تا چند سال پیش مسکونی بوده است و پس از خرید و مرمت آن توسط شهرداری، تغییر کاربری یافته و به موزۀ مردمشناسی تبدیل شده است. این خانه در دو طبقه بنا شده و با شیبی ملایم از شمال به جنوب شکل گرفته است. طبقۀ همکف بنا از سه اتاق و یک مطبخ تشکیل شده است که پس از تغییر کاربری بنا و تعبیة ویترین و نورپردازی، تبدیل به موزۀ مردمشناسی شده است. زیربنای این خانه در دو طبقه، حدود 150 متر مربع است. ویژگی مهم دیگر این خانه، قرار گرفتن در بافت تاریخی روستا و در دامنۀ تپه قلعه در مرکز آبادی است و نمای کوچه و پلکانهایی که ما را به درب دیگر بنا که به طبقۀ فوقانی بنا باز میشود، جلوه و شکوه خاصی به آن داده و برای هر ناظر بیرونی، روحافزا و خاطرهانگیز است. اين اثر در تاريخ 14/12/85 به شماره 17810 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.
در موزۀ برزک، بیش از پانصد شیء تاریخی و سنتی وجود دارد، اکثر قریب به اتفاق این اشیا از دوران پهلوی، قاجار و پیش از آن است. تعداد کمی از اشیا نیز به عنوان نمونهای از زندگی قدیمی در برزک جهت نگهداری در موزه در سالهای اخیر ساخته شده است.
بسیاری از اشیای موجود در موزۀ مردمشناسی، بومی است و به وسیلۀ مردم شهر از قدیم الایام ساخته شده است، چنانکه امروزه نیز برخی از این هنرها و صنایع دستی هنوز پابرجاست.
مردم برزک به لحاظ تنوع واژگان برای نامگذاری انواع مختلف اشیا، ید طولایی دارند؛ از این رو، برای چشمهها، درهها، کوهها، شکافها و گردنههای اطراف خود، نامهای فراوانی به کار میبرند. (ر.ک: برزك نگين كوهستان، ص36ـ43) این تنوع نامها در نوع محصولات کشاورزی آنان و حتی انواع سبدها و ظروف سفالی نیز به چشم میخورد.6
9. اسناد
اسناد موزۀ برزک شامل یک قرآن و 37 سند بر جای مانده از دورۀ قاجاری و پهلوی است که بیشتر آنها انواع صلحنامه است. این اسناد عبارتاند از: 20 صلحنامه، 3 بیعنامه، سه مهرنامه، 3 اجارهنامه، استشهاد، گواهی پرداخت خمس، رسید پرداخت مالیاتی و... . صلحنامهها دربارۀ فروش زمین، باغ، خانۀ مسکونی، ارثیه و مهریه است.
بیشتر اسناد، تاریخ دارند اما 7 سند که جدیدتر و فاقد مهر است، بدون تاریخ است. از میان اسناد دارای تاریخ، قدیمیترین سند، صلحنامهای است در مورد فروش باغ از ماه صفر سال 1289هجری قمری و جدیدترین سند، گواهی پرداخت خمس از مهر ماه سال 1352 هجری شمسی است. (ر.ک: تصوير 6)
دیگر سندهای قدیمی به ترتیب دارای تاریخ 1292، 1296، 1304 و 1308 هجری قمری است. سندهای قدیمیتر ممهور به چندین اثر مهر است که از میان آنها، صلحنامۀ فروش زمین از ربیع الثانی 1304 قمری با ده اثر مهر، بیشترین اثر مهر را داراست.
از این اسناد، سندی دربارۀ واگذری یک کودک خردسال به خانوادهای دیگر در برزک قابل ملاحظه است. بر اساس این سند که در ذی القعدۀ سال 1348 هجری قمری تنظیم شده است، عباس کودک یک سال و نیمه با رضایت پدرش محمد، پسر حسین به محمدعلی پسر استاد علی به فرزندی داده میشود.
از مجموع 37 سند موجود در موزه، 32 عدد آن از طرف آقای اصغر لبافی و 5 سند آن از طرف آقای حسینعلی احدی به موزۀ مردمشناسی اهدا شده است. در کنار اسناد موجود در موزۀ برزک، قرآن زیبایی نیز جلوهنمایی میکند که از یادگارهای دورۀ صفوی یا قاجاری و از جمله نفایس مسجد جامع برزک است. این قرآن آغاز و انجام ندارد، اما با خط خوش نسخ در 3 رنگ مشکی، قرمز و قهوهای نوشته شده و دارای ترجمۀ زیرنویس فارسی است.
10. کتیبههای تاریخ عمارتخانه
همچنین در این موزه، دو کتیبه متفاوت از کتیبههای دورۀ قبل وجود دارد که به شکل ساده بر روی دو تخته به طول و عرض 70 در 30 نوشته شده است. به نظر میرسد که این دو کتیبه مربوط به تعمیر خانه باشد نه یک مکان مذهبی.
كتيبة اول:
در این کتیبه ابتدا آیت الکرسی آمده است: «بسم الله الرحمن الرحیم، اللَّهُ لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ... وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ» (بقره: 255) و سپس نام سازنده و تاریخ تعمیر خانه: «قد فرغ من تعمیر هذا البیت الفوقانیة محمد اسمعیل ابن مرحوم محمد علی فی یوم اربعة عشر من شهر ذی القعدة الحرام من شهور سنة 1244 انشاء الله مبارک باد.»
پس از آن نیز آیة 51 سورة قلم: «وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ» الرحمن الراحمین»؟
پس از آن، بیت شعری آمده است که محتوای آن این نظر را که این کتیبه به مرمت خانهای اشاره دارد، تقویت میکند:
یارب این تازه عمارت تا ابد معمور باد
خالی از نقص و عیوب و مملو از انگور باد
سپس نام کاتب این سطور اینگونه آمده است: «کتب انا الحقیر الفقیر الراجی الی الله الکبیر، المحتاج بشفاعة الاحمد ابوالقاسم، میرزا محمد البرزکی.»
در اطراف این نوشته نیز عبارات: «یارحیم و به نستعین؛ یا کریم و به نستعین» آمده است. (ر.ک: تصوير 7)
كتيبة دوم:
در ابتدای تختة دوم، عبارت: «نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِيبٌ» (صف: 13) نوشته شده، پس از آن «بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین رب سهّل و یسّر» و سپس آیة الکرسی آمده است. در پایان آن، عبارت «ادرکنی» جلب نظر می کند و پس از آن، یک بیت شعر جالب نوشته شده است:
گشاده باد دولت این درگاه
بحق اشهدُ ان لا اله الا الله
سپس توسل به پنج تن اینگونه آمده است: «رب نجّنی بمحمد و علی و فاطمه و حسن و حسین».
و سرانجام نام کاتب: «کتبه اقل المخلوقات ذرۀ بیمقدار جفعر [جعفر] بن محمد سلیم برزکی، اللهم اغفر لهما کان ذلک التحریر فی شهر ذی القعدة سنة 1244». (ر.ک: تصوير 8)
11. مسکوکات
پنج سکه از اواخر دورۀ قاجاری و اوایل دورۀ پهلوی در موزۀ مردمشناسی نگهداری میشود. در یکی از سکهها، تصویر احمد شاه قاجاری است که در سال 1331 ضرب شده است. دو سکۀ دیگر احمد شاه در سال 1328 و 1330 قمری است. در سکهای دیگر که به سال 1306 شمسی ضرب شده، تصویر رضا شاه با قید تاریخ تاجگذاری وی در 1304 شمسی آمده است. سکۀ دیگر از 1314 شمسی است.
12. نقوش و کتیبههای بازمانده از مسجد جامع
مهمترین آثار موجود در موزۀ مردمشناسی، آثار بازمانده از مسجد جامع برزک است. این آثار شامل دو لنگه درب و یک سرستون چوبی از دورۀ ایلخانی و حدود صد و پنجاه تختۀ منقوش و کتیبهدار بازمانده از دوران ایلخانی و زندی است که تمامی آنها پیش از تخریب مسجد در سقف آن قرار داشته است. این کتیبهها و نقوش به طور عمده از دوران ایلخانی و زندی است. مهمترین این آثار، درب تاریخی بسیار نفیس مسجد از دورۀ ایلخانی با کتیبۀ تاریخ 705 هجری است. کتیبههای دورۀ زندیه نیز تاریخ 1184 هجری را نشان میدهد. (ر.ک: تصوير 9)
این نقوش و کتیبهها برای شناسايي هنر دورۀ ایلخانی و صفوی، اهمیت فراوان دارد. کتیبهها نیز که با خطوط کوفی، ثلث، نسخ و نستعلیق نوشته شده، مشتمل بر آیات قرآنی احادیث نبوی و ولوی، اشعار فارسی و کتیبۀ وقف و نام هنرمندان این آثار است که در نوشتاری دیگر این کتیبهها مورد بررسی قرار گرفته است.
نتیجهگیری
اين مقاله كوششي بود برای شناخت شهر برزك به عنوان يكي از مراكز تاريخي و فرهنگي منطقة كوهستان كاشان. محتواي مطالب طرح شده و اسناد ارائه شده در اين مقاله نشان ميدهد كه برزك از جمله آباديهاي مهم منطقه است. اين شهر به جز آنكه حامل سنتهاي ايران پيش از اسلام است، در دوران اسلامي بهويژه دوران ايلخاني، صفوي و قاجاري از اهميت قابل ملاحظهاي برخوردار بوده است، هرچند كه اين مهم آنچنانكه بايد و شايد مورد توجه پژوهشگران قرار نگرفته است.
تصویر 1
تصویر 2
تصویر 3
تصویر 4
تصویر 5
تصویر 6
تصویر 7
تصویر 8
تصویر 9
پینوشتها:
[1]. دربارة قرابت زبان شهرهـا و آباديهـاي كاشـان با زبان پهلوي جديد، تحقيقـات زيـادي از
سوي خاورشناسان انجام گرفته است. (در اين باره ر.ک: فرهنگ ايران زمين، 1/1ـ40)
2. برخی احتمال میدهند این لالالون به معنای دشت لاله است.
3. نگارنده در صدد بازخواني اين كتيبه میباشد. باني اين قنات، ابوالقاسم يكي از عالمان زاهد دورة ايلخاني است كه آن را برای استفادة عمومي حفر كرده است.
4. در این باره چند گونه منبع داریم که عبارتاند از:
ـ تاریخ اشرار کاشان نوشتۀ ملا عبدالرسول مدنی، عالم مشهور کاشان در آن دوران.
ـ کاشان در جنبش مشروطه، نوشتۀ حسن نراقی. او نیز وقایع مربوط به نایب حسین و پسرش ماشاءالله خان را درک کرده است.
ـ طغیان نایبیان در جریان انقلاب مشروطه، نوشتۀ محمدرضا خسروی است که در دهههای اخیر منتشر شده است.
ـ نیز سیری در تاریخ برزک، از محمد اسماعیل هیئتی برزکی. وی گزارشهای جالبی به نقل از شاهدان عینی ارائه میکند.
5. برخي بر آن هستند كه در اسناد ملكي برزك، از اين زيارتگاه به عنوان خانقاه ياد شده است. تأييد اين موضوع، مستلزم کاوش بيشتري است، اما با توجه به موارد مشابه، بعيد نيست كه زيارتگاه، پيشتر كاربرد خانقاهي داشته و يا اينكه از آن به عنوان خانقاه استفاده شده باشد.
6. برزكيها براي انواع سبد با توجه به نوع بافت و كاربرد، اين اسامي را به كار ميبرند: سبد (زنبیل)، سبد گُمبی (نگهداری خشکبار)، زنبیل (زنبوله)، طَبَق (= کَزوه برای چیدن میوه)، سبد پیزیروندی، سبد چَرگه، سبد چارقال (برای نخ و گندلۀ گلیمبافی)، کندوی (كندوي زنبور).
منابع
علاوه بر تحقيقات ميداني؛
- قرآن کریم.
- آثار تاریخی شهرستانهای کاشان و نطنز؛ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تهران 1374.
- برزک نگین کوهستان؛ زهرا جهانی برزکی، مرنجاب، کاشان 1385.
- پروندههای ثبتی آثار تاریخی برزک؛ دفتر فنی ادارۀ میراث فرهنگی و گردشگری کاشان (تپه قلعه، 1383، زیارتگاه سراجالدین، زیارتگاه امامزاده احمد (چهل دختران)، زیارتگاه امام زاده محمود، حمام سردل، آسیاب آبی برزک، آبانبار سردل، خانۀ کاردان، خانۀ موسوی، خانۀ کاردان، 1384).
- تاریخ اشرار کاشان؛ عبدالرسول مدنی کاشانی، به اهتمام حسینعلی پورمدنی، چ2، مرسل، کاشان 1378.
- تاریخ قم؛ حسن بن محمد بن حسن قمی، ترجمۀ حسن بن علی قمی، تصحیح و تحشیه سید جلالالدین تهرانی، توس، تهران 1361.
- تاریخ کاشان؛ عبدالرحیم کلانتر ضرابی، به کوشش ایرج افشار، چ3، امیرکبیر، تهران 1356.
- «جغرافیای تاریخی منطقة کاشان در تاریخ قم»؛ محمد مشهدی نوشآبادی، کاشانشناخت، سال اول، شمارۀ اول، بهار 1384.
- سیری در تاریخ برزک؛ محمد اسماعیل هیئتی برزکی، حسنین(ع)، قم 1383.
- طغیان نایبیان در جریان انقلاب مشروطه؛ محمدرضا خسروی، به اهتمام علی دهباشی، بهنگار، تهران 1368.
- کاشان در جنبش مشروطۀ ایران؛ حسن نراقی، مشعل آزادی، تهران 1355.
- «کتابچۀ حالات و کیفیت بلده و بلوکات و مزارع دارالمؤمنین کاشان» قمنامه؛ به کوشش سید حسین مدرسی طباطبایی، کتابخانۀ مرعشی، قم 1364.
نایبیان کاشان (بر اساس اسناد)؛ عبدالحسین نوایی و دیگران، سازمان اسناد ملی ایران، تهران 1379.
+ نوشته شده در چهارشنبه پنجم تیر ۱۳۹۲ ساعت 14:24 توسط محمد مشهدی نوش آبادی
|